Budynek Towarzystwa Zaliczkowego, ob. własność prywatna, Krosno
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Budynek Towarzystwa Zaliczkowego, ob. własność prywatna

Krosno

photo

Budynek Towarzystwa Zaliczkowego jest przykładem reprezentacyjnej budowli użyteczności publicznej o cechach formalnych charakterystycznych dla neorenesansu (odwołujących się do form renesansu włoskiego). Wyróżnia się wśród zabytkowej zabudowy miasta formą architektoniczną, dekoracją sgraffitową oraz usytuowaniem, stanowiąc ważny w historycznej strukturze przestrzennej obiekt o dużych walorach artystycznych. Zabytkowy budynek jest też nośnikiem znaczących wartości historycznych, m.in. jako obiekt związany ze znanymi i zasłużonymi dla Krosna, regionu i Polski postaciami – Ignacego Łukasiewicza, Tytusa Trzecieskiego i Karola Klobassę, twórców pierwszej na świecie kopalni ropy naftowej w pobliskiej Bóbrce, którzy w 1874 r. założyli w Krośnie Towarzystwo, w celu wspierania rozwoju miejscowego przemysłu i rzemiosła. Budynek stanowi dzieło znanych lokalnych i regionalnych twórców: architekta – Adolfa Stapfa, budowniczego – Eugeniusza Ronki oraz Franciszka Daniszewskiego – twórcy sgraffit.

Historia

Budynek Towarzystwa Kasy Zaliczkowej wybudowany został w latach 1893-1894. Powstanie budynku związane było z działaniami utworzonej w Krośnie w 1874 r. Kasy Zaliczkowej. Grunt pod budowę został wykupiony przez miasto od osób prywatnych i sprzedany towarzystwu w 1893r. Projekt tego eleganckiego i reprezentacyjnego gmachu wykonał architekt Adolf Stapf z Tarnowa, a prace budowlane prowadziła firma Eugeniusza Ronki. Autorem sgraffitowego fryzu obiegającego budynek był Franciszek Daniszewski - krośnieński artysta i nauczyciel rysunku w Krajowej Szkole Tkackiej. Budynek, obok siedziby Towarzystwa, pełnił też funkcję kasyna z salą bankietową i użytkowany był przez Towarzystwo Kasynowe (od 1892 r. działające pod nazwą Kasyno w Krośnie), którego celem było m.in. utrzymanie i ożywianie stosunków towarzyskich oraz zaspokajanie intelektualnych potrzeb członków Kasyna.

Po II wojnie światowej w budynku mieściła się fabryka cukierków, następnie (przez wiele lat) siedziba Narodowego Banku Polskiego, a od lat 90. XX w. działały w niej różne banki komercyjne. Obiekt poddawany był kilkukrotnym remontom i pracom konserwatorskim, m.in.: w l. 80. XX w. wymieniono konstrukcję dachu i odnowiono fryzy sgraffitowe, w l. 90. XX w. budynek poddany został remontowi kapitalnemu, w trakcie którego w niewielkim stopniu przekształcono układ wnętrz, częściowo wymieniono stolarkę okienną i drzwiową, położono nowe posadzki, zmieniono kolorystykę wnętrz, a pomieszczenia ozdobiono nowymi fasetami. W trakcie ostatnich prac remontowo-konserwatorskich dokonano m.in. wymiany więźby dachowej, zmiany pokrycia dachu z blachy na dachówkę ceramiczną oraz zmiany stropu nad piętrem z drewnianego na płytę Kleina. Ponadto przywrócono pierwotny układ wnętrz, przeprowadzono konserwację dekoracji sgraffitowej, renowację kamiennego cokołu oraz wymianę stolarki okiennej i drzwiowej w oparciu o ikonografię.

Opis

Budynek położony jest na południowy wschód od starego miasta, w bliskim sąsiedztwie zespołu kościelno-klasztornego OO. Kapucynów. Usytuowany jest w początkowym biegu ul. Kapucyńskiej, w północnej pierzei zabudowy tej ulicy. Na zachód od budynku znajduje się ul. Wisłocza, na wschód zabudowa ulicy Kapucyńskiej. Budynek położony jest na skraju skarpy, od północy opadającej stromo w kierunku ul. Legionów i dalej rzeki Wisłok. Jest to obiekt wolnostojący, wydzielony metalowym ogrodzeniem. Skala budynku oraz jego położenie sprawia, że jest on znaczącym historycznym akcentem architektonicznym miasta, zwłaszcza w widokach na zespół staromiejski od północy.

Budynek Towarzystwa Zaliczkowego na rzucie prostokąta z osiowo rozmieszczonymi ryzalitami w obu dłuższych elewacjach charakteryzuje się zwartą bryłą. Jest to budynek dwukondygnacyjny, posadowiony na wysokim cokole; nakryty jest dachem czterospadowym, a ryzality dachami trójspadowymi. Obiekt wzniesiony jest jako murowany z cegły, otynkowany, z cokołem oblicowanym płytami z piaskowca. Pokrycie dachu stanowi dachówka ceramiczna. Elewacje w pierwszej kondygnacji dekorowane są poziomymi pasami pseudoboniowania, w drugiej gładko otynkowane. Kondygnacje wydzielone są profilowanym gzymsem kordonowym a zwieńczenie elewacji stanowi fryz sgraffitowy znajdujący się tuż pod wspartym na kroksztynach wydatnym okapem dachu. Na fryzie prezentowanych jest szereg przedstawień  figuralnych, m.in. podobizny założycieli Towarzystwa Zaliczkowego: Tytusa Trzecieskiego, Karola Klobassy i Ignacego Łukasiewicza, sceny prac tkackich oraz związanych z kopalnictwem naftowym – gałęziami przemysłu charakterystycznymi dla Krosna. Elewacja frontowa, o symetrycznym układzie otworów okiennych, zaakcentowana jest trójosiowym ryzalitem, w którym główne, arkadowo zwieńczone wejście do budynku poprzedzone jest dwukolumnowym portykiem zwieńczonym trójkątnym tympanonem. Otwory okienne parteru są prostokątne, z podokiennym cokołem, ujęte w uszate obramienia z klińcem. Otwory drugiej kondygnacji wyróżniają się bogatszą dekoracją: w ryzalicie zamknięte półkoliście, w osiach bocznych prostokątne, bliźniacze z cokołami podokiennymi, półkolumnami i zwieńczeniem w formie odcinka architrawu lub wydatnego, profilowanego gzymsu (w ryzalicie). W elewacji ogrodowej uwagę zwracają narożne loggie na piętrze ryzalitu, wsparte na dwóch półkolumnach i kolumnie zamknięte półkolistymi archiwoltami. Układ wnętrz jest dwutraktowy z przelotową sienią w osi środkowej, szerszą w trakcie tylnym, w której usytuowana jest klatka schodowa. Sień w trakcie frontowym nakryta jest sklepieniem krzyżowym, a ściany rozczłonkowane są pilastrami podtrzymującymi gurty. Na pierwszym piętrze w trakcie frontowym duża sala z galerią w górnej części od strony wejścia o dekoracyjnie opracowanej balustradzie.

Dostęp do zabytku ograniczony – obiekt dostępny z zewnątrz.

opr. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 06-02-2018 r.

Bibliografia

  • Bereś E., Krosno i jego samorząd w dobie autonomii galicyjskiej, Krosno 2008
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Krosno, Budynek Towarzystwa Zaliczkowego, oprac. A. Bosak, 1993 r. (Archiwum WUOZ Delegatura w Krośnie)
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. XIII Województwo krośnieńskie, Krosno, Dukla i okolice, red. Ewa Śnieżyńska-Stolotowa i Franciszek Stolot, Warszawa 1977
  • Kosiek A., Nowe obiekty użyteczności publicznej i ich lokalizacja jako przedmiot starań władz Krosna w okresie autonomii, /w:/ Rozwój przestrzenny miast galicyjskich położonych między Dunajcem a Sanem w dobie autonomii galicyjskiej, red. Z. Beiersdorf i A. Laskowski, Jasło 2001, s. 327-340
  • Podkarpacki Biuletyn Konserwatorski. Wykaz prac konserwatorskich i remontowo-konserwatorskich wykonanych w latach 2011 – 2014 przy obiektach zabytkowych z terenu województwa podkarpackiego, T. IV, cz.1, Przemyśl 2016
  • Ross J., Przeszłość artystyczna i zabytki sztuki Krosna i okolicy, /w:/ Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, red. J. Garbacik, t.1, Kraków 1972
  • Sanocka B., Architektura willowa Krosna pierwszej połowy XX wieku na tle gospodarczego, kulturalnego i urbanistycznego rozwoju miasta, /w:/  Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, red. F. Leśniak, t.1, Krosno 2002, s. 217-272

Informacje ogólne

  • Rodzaj: budynek użyteczności publicznej
  • Chronologia: 1893 - 1894
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Kapucyńska 1, Krosno
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. Krosno, gmina Krosno
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy