Historia

Współczesna Wieża Ratuszowa stanowi pozostałość po wzniesionym na przełomie XIII i XIV w. dawnym gotyckim ratuszu miejskim. Obiekt wybudowano wówczas na fundamentach starszej budowli, a następnie kilkakrotnie rozbudowywanego. Znajdujący się na Rynku ratusz był najważniejszym budynkiem w mieście – siedzibą władz, wizytówką miasta oraz symbolem sprawiedliwości. Znajdowała się tutaj kasa miejska oraz kancelaria, a władze samorządowe przyjmowały tutaj monarchów i najważniejszych gości. W podziemiach budynku znajdowały się więzienie, izba tortur i szynki – wśród których, na karatach historii najlepiej zachowała się piwnica Świdnicka. Pierwsza wzmianka o wieży ratuszowej pochodzi już z 1393 roku – od tamtej pory była ona jednak niejednokrotnie przebudowywana i remontowana. W 1454 roku przeprowadzono remont dachu, mający przywrócić użyteczność wieży po pożarze. Pracami kierował wówczas mistrz Jan, sprowadzony na tę okoliczność z Torunia. W wyniku tego remontu wieża zyskała ostrosłupowy hełm z narożnymi wieżyczkami oraz kamienną okładzinę. W 1521 roku na wieży zamontowano wykonany z fundacji Josta Glacza zegar norymberski z dzwonem. W 1556 roku w wyniku kolejnego pożaru miasta, zniszczony został częściowo hełm wieży. Podczas przeprowadzonego wówczas remontu, którym kierował mistrz Stanisław Flak, wymieniono uszkodzony hełm, a do samego ratusza dobudowano dwupiętrowy, renesansowy spichlerz. W 1570 roku w wyniku pożaru wieży tym razem zniszczeniu uległ m.in. detal kamienny. W latach 1637-1640 remontowi poddano najwyższą kondygnację wieży. Wśród osób zaangażowanych w to przedsięwzięcie znaleźli się odpowiedzialny za prace murarskie Maciej Świątkowicz i kierownik prac kamieniarskich Franciszek Mucini. W latach 80-tych XVII w. na wieży wykonano barokowy hełm i ganek, a w 1780 roku przeprowadzono jej inwentaryzację. Dwa lata później do południowej elewacji wieży dobudowano klasycystyczny, parterowy odwach z arkadowymi podcieniami w elewacjach. W 1783 roku na wieży zamontowano nowy, pochodzący z fundacji biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka i Stanisława Poniatowskiego klasycystyczny hełm. W 1806 roku miała miejsce ponowna inwentaryzacja budynku, przeprowadzona tym razem przez Schmaussa von Livonegg. W 1817 roku likwidacji poddano przylegający do ratusza spichlerz – podczas przeprowadzonych wówczas prac rozbiórkowych, naruszona została konstrukcja wieży. Decyzja o ostatecznym rozebraniu ratusza zapadła w 1820 roku. Zniszczenia uniknęła wówczas jednak wieża ratuszowa i piwnice obiektu.  W 1910 roku na wieży przeprowadzono kierowaną przez Franciszka Mączyńskiego rekonstrukcję detalu, a w latach 1927-1930 wymieniono hełm oraz kamienną okładzinę wieży. W latach 60-tych XX w., na skutek kompleksowych prac konserwatorskich przeprowadzonych w budynku wieży wzmocniona została jej konstrukcja, a rekonstrukcji poddano znajdujące się na niej wykusze.  Zwieńczeniem przeprowadzonych wówczas prac konserwatorskich było przywrócenie gotyckich sklepień w piwnicy i utworzenie sal na II i Ill piętrze.

Opis

Wieża Ratuszowa usytuowana jest w południowo-zachodniej części Rynku Głównego. Obecnie wolnostojąca, pierwotnie przylegająca do budynku ratusza, który umiejscowiony był równolegle do zachodniej pierzei Rynku oraz Sukiennic. Wieża Ratuszowa to budynek liczący ponad 70 m wysokości, murowany z cegły i wzniesiony przy użyciu ciosów kamiennych i kamienia łamanego. Wnętrza obiektu nakryto sklepieniami kolebkowymi i krzyżowo – żebrowymi oraz drewnianymi stropami belkowymi. Konstrukcja więźby dachowej tradycyjna, słupowo – krokwiowa. Obiekt wzniesiony jest na planie zbliżonym do kwadratu, o powierzchni użytkowej liczącej 850 m2 i kubaturze równej 9500 m3. Wejście do budynku znajduje się od strony północnej, wiedzie poprzez szerokie schody zewnętrzne z balustradą i umieszczonymi po bokach kamiennymi rzeźbami lwów z końca XIX w., pochodzącymi ze znajdującego się w Pławowicach parku pałacowego. Bryła budynku jest smukła i strzelista, pięciokondygnacyjna i podpiwniczona z niewielkim przewężeniem w górnej (zegarowej) kondygnacji i wykuszami w elewacji południowej, wschodniej i zachodniej. W elewacji północnej znajduje się ganek, a na poszczególnych kondygnacjach pojedyncze sale. Ściany budynku są odchylone od pionu o około 55 cm. Od północy elewacja budynku jest ceglana, pozbawiona dekoracji architektonicznej i pierwotnie połączona z budynkiem ratusza. Pozostała część elewacji ma kamienną, ciosową okładzinę o profilowanym laskowaniu do wysokości II i III kondygnacji. Na wysokości V kondygnacji laskowanie zwieńczone jest ceglanym fryzem arkadkowym. Od strony wschodniej, południowej i zachodniej na wysokości II kondygnacji umieszczone są pseudogotyckie, (rekonstruowane w latach 1962-1968) wykusze na kamiennych kroksztynach. Powyżej znajduje się maswerkowy fryz z widocznym motywem czworoliścia, a w narożnikach na wysokości IV kondygnacji konsole z baldachimami. W zwieńczeniu pochodzący z ok. 1680 roku barokowy gzyms na kamiennych wspornikach. W elewacji północnej datowany na ok. 1450 roku późnogotycki portal z laskowaniem i herbami Rzeczypospolitej i Krakowa. Na wysokości II piętra jest balkon z gotyckim, XV w. portalem i nadprożem o profilu trójliścia. W przyziemiu i na parterze prostokątne otwory okienne, w kamiennych obramieniach i z kutą żelazną kratą. Okna w wykuszach dwudzielne, a na wyższych kondygnacjach ostrołukowe. W elewacji północnej cztery, nierównomiernie rozmieszczone, prostokątne otwory okienne (jedno zamurowane). Wieża Ratuszowa nakryta jest hełmem barokowym pochodzącym z ok.1783 roku, krytym blachą miedzianą i skonstruowanym na kształt ośmiobocznego tempietto z latarnią i zamkniętymi półkoliście oknami. Latarnia zakończona hełmem z żelazną iglicą, na której umieszczono złoconą koronę i Orła Białego. Wnętrza Wieży Ratuszowej są otwarte dla zwiedzających – obecnie obiekt ten stanowi jeden z oddziałów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. W Sali parterowej – niegdysiejszym skarbcu, stanowiącym miejsce przechowywania insygniów władzy rajców, znajduje się obecnie m.in. pochodzący z 1444 roku unikatowy w skali Europy zestaw znaków kamieniarskich, tzw. gmerków, które stanowią złożony po zakończeniu prac budowlanych podpis rzemieślników. Dostęp do górnych pomieszczeń w wieży jest możliwy dzięki wąskim, kamiennym schodom, które znajdują się w grubości muru i liczą 110 stopni. Posadzki w wieży są ceramiczne, a detal kamienny. Sala na I piętrze to przestronne i jedno z najładniejszych wnętrz gotyckich w Krakowie. Znajdują się w niej resztki polichromii i ślady złoceń oraz odrestaurowane sklepienie krzyżowo – żebrowe. Na ścianach umieszczone są kamienne ławy, a w znajdujących się nad nimi almariami (wnękami), eksponowane są zachowane detale kamieniarskie. W najwyższej spośród wszystkich wnętrz wieży, znajdującej się na II piętrze sali, wmurowane zostały kamienne elementy architektoniczne, które udało się odzyskać podczas przeprowadzanych tam prac remontowych. Sala ta posiada drewniane, kasetonowe sklepienie, a w jej ścianie północnej znajduje się drewniany ganek. Resztę ścian otaczają kamienne ławy. Do pomieszczenia na III piętrze prowadzą strome schody, a wewnątrz niego można zapoznać się z ekspozycją muzealną oraz oglądać panoramę Krakowa przez znajdujące się tam trzy duże okna. W znajdującej się tuż pod drewnianym hełmem, IV kondygnacji wieży, umieszczony jest dawny, odkryty dla zwiedzających mechanizm zegara ratuszowego. Na uwagę zasługuje jednak również ten współczesny, znajdujący się na wieży od 2000 roku. Zegar ten, dzięki licznym, wbudowanym funkcjom jest niemalże samoobsługowy i nie wymaga konserwacji. Sterowany falą radiową, odbiera sygnały z nadajnika znajdującego się w Mainfligen, co zapewnia mu dokładność chodu odpowiadającą atomowym wzorcom czasu. W przypadku zatrzymania zegara, mechanizmy ustawiają się automatycznie po przywróceniu energii. Samodzielnie dochodzi również do zmiany czasu z zimowego na letni. Ślady po ówczesnym Ratuszu zachowane są wyłącznie w części piwnic gotyckich z XIV i XV w., kryjących niegdyś więzienie. Dostępne poprzez przebite wtórnie w 1967 roku wejście w zachodniej szkarpie wieży. Obecnie piwnice ratuszowe mieszczą kawiarnię oraz Scenę pod Ratuszem Teatru Ludowego. Współcześnie wnętrza Wieży Ratuszowej udostępniane są zwiedzającym, a pełniące nad nim pieczę Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, umożliwia odwiedzającym zapoznanie się z historią zarówno samej wieży jak i krakowskiego Ratusza.

Oprac. Sylwia Janiarczyk, OT NID w Krakowie