Historia

Dzieje parafii ewangelicko-augsburskiej w Pszczynie sięgają XVI wieku i są ściśle związane z rodziną Promnitzów – jej założycielami i pierwszymi patronami. Po okresie kontrreformacji, na początku XVIII wieku, Erdmann II Promnitz (władca państwa pszczyńskiego oraz wolny pan na Pszczynie i Żarach) podjął starania o erygowanie tu parafii ewangelickiej. Próbował nakłonić cesarza Józefa I do przywrócenia zborów na Śląsku, jednak jego wysiłki początkowo nie przynosiły rezultatów. Sytuację ewangelików zmieniło dopiero przyłączenie Górnego Śląska wraz z księstwem pszczyńskim do Prus w wyniku pokoju zawartego z Austrią w 1742 roku. Król pruski Fryderyk II wprowadził równouprawnienie wyznaniowe i na prośbę hrabiego Erdmanna wydał przywilej zezwalający na budowę szkoły oraz zboru.

Na lokalizację kompleksu wybrano eksponowaną, północno-zachodnią parcelę przy rynku, w sąsiedztwie zamku. W 1743 roku książę osobiście położył kamień węgielny pod budowę, a właściwe prace ruszyły rok później. Uroczyste poświęcenie świątyni odbyło się 7 sierpnia 1746 roku z udziałem Jana Erdmanna Promnitza. Syn Erdmanna II kontynuował politykę ojca w zakresie wspierania śląskich ewangelików. Ufundował m.in. organy, które zbudował Gottfried Wilhelm Scheffler z Brzegu. Zatrudnił również księdza Zygmunta Bartelmusa z Bielska, który dał początek zasłużonej dla Pszczyny linii kaznodziejskiej.

W 1748 roku, w wyniku wielkiego pożaru miasta, nowo wzniesiony kościół spłonął. Dzięki zaangażowaniu Jana Erdmanna świątynię szybko odbudowano według projektu architekta książęcego Christiana Jähne, przy udziale cieśli Jerzego Prischa. Powstał wówczas obiekt orientowany, jednonawowy, wzniesiony na rzucie prostokąta. W 1830 roku, z okazji 300-lecia ogłoszenia Konfesji Augsburskiej, odnowiono ambonę oraz schody przy ołtarzu, a w 1836 roku organy zostały przebudowane przez organmistrza Karla Kuttlera z Opawy. W latach 1856–1860 kościół rozbudowano o wieżę zaprojektowaną przez budowniczego książęcego o nazwisku Augustini, a 14 grudnia 1860 roku uroczyście poświęcono nowe dzwony. Ciekawostką z tego okresu jest fakt, że poddasze kościoła było połączone z poddaszem sąsiadującego ratusza miejskiego i częściowo służyło jako magazyn dla stacjonującego tam garnizonu. W 1896 roku ufundowano kolejne, nowe organy.

W nocy z 24 na 25 stycznia 1905 roku w kościele wybuchł kolejny pożar, który w znacznej części zniszczył świątynię. Dzięki ofiarności ówczesnego księcia pszczyńskiego oraz dużemu zaangażowaniu społeczności ewangelickiej niezwłocznie przystąpiono do odbudowy. Nowy kościół wzniesiono w stylu neobarokowym według projektu książęcego budowniczego Scheinnerta, a pracami kierowali Johannes Kindler oraz Richard Asser. Roboty ziemne rozpoczęły się w czerwcu 1905 roku, a w sierpniu położono fundamenty. Nową budowlę podporządkowano osi północ-południe, wykorzystując przy tym część dawnych fundamentów oraz wieżę po stronie zachodniej. Z tego okresu pochodzi obecne, neobarokowe wyposażenie wnętrza, w tym zabytkowe organy wybudowane w 1907 roku przez renomowaną firmę Schlag & Söhne ze Świdnicy.

Uroczyste poświęcenie kościoła odbyło się 3 stycznia 1907 roku. Z tej okazji księżna Augusta Anhalt-Köthen podarowała parafii obraz przedstawiający Wniebowstąpienie Pańskie, który umieszczono w ołtarzu głównym. W drugiej połowie XX wieku kościół przeszedł szereg modernizacji. Gruntowny remont w latach 60. objął wymianę tynków na elewacjach oraz we wnętrzu, a także zmianę oświetlenia gazowego na elektryczne. W 1973 roku ogrzewanie węglowe zastąpiono gazowym, a w 1978 roku zmechanizowano pracę dzwonów. Kolejne prace przeprowadzono w 1991 roku (remont elewacji) oraz w kwietniu 1993 roku, kiedy to odmalowano wnętrze, odświeżono detale architektoniczne i wymieniono instalację elektryczną. Ostatnie duże prace miały miejsce w 2023 roku – wykonano wtedy renowację elewacji wieży, wymieniono nieszczelne pokrycie hełmów oraz obróbki blacharskie na miedziane, wyremontowano więźbę dachową wieży i poddano konserwacji wieńczący ją krzyż.

Opis

Kościół ewangelicki usytuowany jest w północno-zachodniej pierzei Rynku, u zbiegu z ulicą Basztową. Od strony wschodniej budynek przylega bezpośrednio do Ratusza, natomiast od północy graniczy z zabudowaniami Urzędu Stanu Cywilnego. Świątynia jest murowana z cegły, otynkowana i utrzymana w stylu neobarokowym. Wzniesiono ją na nieregularnym rzucie zbliżonym do litery L, z ryzalitami od stron: północnej, zachodniej i południowej. Bryła składa się z dwukondygnacyjnej, prostopadłościennej nawy (flankowanej od południa narożnymi ryzalitami), dostawionego prostopadle prezbiterium z ryzalitem mieszczącym zakrystię i chór muzyczny oraz z kruchty zwieńczonej trzykondygnacyjną, ośmioboczną wieżą. Pomiędzy wieżą a ryzalitem północnym usytuowana jest narożna absyda.

Nawę, prezbiterium i przylegający do niego od północy ryzalit nakrywają osobne dachy mansardowe, a absydę – dach półstożkowy. Wieżę wieńczą baniaste hełmy z podwójną latarnią, natomiast ryzality narożne nakryte są hełmami z pojedynczymi latarniami. Wszystkie dachy pokryto dachówką ceramiczną, a hełmy wieży i ryzalitów – blachą miedzianą. W połaci mansardowego dachu nawy, od strony południowej i zachodniej, umieszczono facjaty, z kolei w dachu ryzalitu północnego (od zachodu) znajduje się okno w formie wolego oka. Dach prezbiterium wieńczy murowana sygnaturka w kalenicy. Hełmy wieży i kopuły ryzalitów zakończone są iglicami z kulami i żelaznymi krzyżami. Horyzontalny podział elewacji wyznaczają: niski kamienny cokół, gzyms kordonowy powyżej pierwszej kondygnacji oraz gzyms wieńczący nad ostatnią kondygnacją.

Elewacja frontowa (południowa) jest symetryczna, dwukondygnacyjna, siedmioosiowa i flankowana parą narożnych ryzalitów. Środkową oś z głównym wejściem akcentuje pseudoryzalit ujęty pilastrami w wielkim porządku. Rozglifiony otwór wejściowy, zamknięty łukiem koszowym, podkreśla masywny portal z przerwanym przyczółkiem segmentowym, który wspiera się na kolumnach o kompozytowych głowicach dźwigających belkowanie. W polu naczółka umieszczono dekorację w formie spływów wolutowych zwieńczonych wazą. W połaci dachu oś środkową podkreśla rozbudowana facjata w architektonicznej oprawie z pilastrami wspierającymi wklęsło-wypukłe zwieńczenie, w którego polu widnieje motyw Oka Opatrzności.

Pozostałe osie, poza ryzalitami, artykułowane są oknami. Na poziomie parteru są to niewielkie otwory zamknięte łukiem kurtynowym, wyżej zaś – wydłużone okna zamknięte spłaszczonym łukiem pełnym. Ich obramienia tworzą opaski z uszakami spięte trapezowym kluczem. Dodatkowo okna w przyziemiu podkreślono naczółkami o profilu wklęsło-wypukłym, wspartymi na wolutowych konsolach. Narożne, jednoosiowe ryzality o zaokrąglonych narożnikach mieszczą klatki schodowe. Prowadzące do nich drzwi zamknięto łukiem kurtynowym i podkreślono naczółkiem o analogicznym wykroju. Powyżej znajduje się małe okno doświetlające przyziemie w formie spłaszczonego owalu, ujęte od góry opaską w formie wstęgi, która jest spięta kluczem i zakończona wolutami. Okna na poziomie pierwszego piętra mają wypukły profil i wraz z niewielką, geometryczną płyciną są wpisane w płytkie wnęki, powtarzające wykrój otworów okiennych.

Elewacja zachodnia jest sześcioosiowa i składa się z partii korpusu nawowego (ujętej od południa narożnym ryzalitami) oraz partii wieżowej. Dolną część wieży wieńczy gzyms koronujący, powyżej którego wznosi się trzykondygnacyjny masyw wieżowy. W przyziemiu pierwszej osi usytuowano otwór wejściowy podkreślony portalem wspartym na kolumnach, które dźwigają pseudobelkowanie zwieńczone łukiem wklęsło-wypukłym. Okna tej części elewacji mają różne formy i rozmiary – część z nich wpisano we wnęki, a część zaakcentowano obramowaniem. Partia korpusu nawowego jest czteroosiowa i opracowana analogicznie do elewacji frontowej. Trzy osie poza ryzalitem narożnym są symetryczne, z otworem drzwiowym umieszczonym centralnie i podkreślonym portalem o takiej samej oprawie, jak portal wieżowy.

Elewacja tylna (północna) składa się z jednoosiowej partii wieżowej, trzyosiowego, dwukondygnacyjnego ryzalitu (mieszczącego zakrystię, a na piętrze chór muzyczny) oraz usytuowanego pomiędzy nimi wejścia do zakrystii w przyległej absydzie. Wysunięta partia zakrystii podzielona jest kompozycyjnie gzymsami: kordonowym i wieńczącym. Regularnie rozmieszczone okna zamknięto łukiem odcinkowym i ujęto opaskami spiętymi kluczem. W zachodnią ścianę ryzalitu wmurowano kamienną płytę nagrobną rycerza Wilhelma Wacława von Zawadzky-Polanka, zmarłego w 1716 roku. Do zakrystii od zachodu przylega dwukondygnacyjna absyda – w przyziemiu dwuosiowa, artykułowana zamkniętym koszowo otworem drzwiowym i oknem o analogicznym wykroju. Na wyższej kondygnacji rozmieszczono owalne okna podkreślone dekoracyjną taśmą. W kościele zachowała się oryginalna stolarka drzwiowa jedno- i dwuskrzydłowa oraz częściowo stolarka okienna wraz z okuciami.

Wnętrze świątyni jest jednoprzestrzenne, z wyodrębnionym prezbiterium. Nakrywa je płaski strop pokryty stiukową dekoracją ramową w formie plafonów. Jasne ściany nawy artykułowane są pilastrami, a ich stylistyka nawiązuje do późnego baroku z elementami zdobień rokokowych. Wnętrze nawy z trzech stron ujmują dwie kondygnacje drewnianych empor (pierwsza kondygnacja wspiera się na kolumnach). Balustrady empor o krzywoliniowym profilu są pełne i dekorowane płycinami. W prezbiterium usytuowano ołtarz główny z obrazem przedstawiającym Chrystusa Zmartwychwstałego. Nad ołtarzem, na emporze, mieści się bogato zdobiony, architektoniczny, dwudziestogłosowy prospekt organowy z wolnostojącą szafą i stołem gry. Po lewej stronie ołtarza znajduje się kamienna chrzcielnica ze srebrną misą, a po prawej – ambona. Po zachodniej stronie prezbiterium umieszczono lożę patronacką książąt pszczyńskich, której lico balustrady zdobi herb rodu Hochberg. Posadzki wyłożono płytkami ceramicznymi. W kościele zachowały się oryginalne elementy wyposażenia z czasu jego budowy na początku XX wieku: ławki, żyrandole (pierwotnie gazowe), drewniana tablica do wyświetlania numerów psalmów, krzyż ołtarzowy oraz świeczniki. Przetrwała również wewnętrzna stolarka drzwiowa jedno- i dwuskrzydłowa o konstrukcji ramowo-płycinowej. Ponadto w wieży i południowych ryzalitach zachowały się murowane schody dwu- i trzybiegowe z podestami, wyposażone w metalowe, ażurowe balustrady z drewnianym pochwytem.

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 04.2026 r.