Historia

Wytyczenie placu na początku XX wieku przypadło na okres intensywnego rozwoju gospodarczego i przestrzenno-budowlanego miasta wskutek dobrej koniunktury w przemyśle węglowym od końca XIX wieku. Działania związane z wytyczeniem owalnego kształtu i linii zabudowy placu Akademickiego, jak i parcelacją, były już zaawansowane w 1905 roku, kiedy to rozpoczęto budowę pierwszych obiektów. Całościowe zagospodarowanie placu nie nastąpiło jednak natychmiast, bowiem w pierwszej ćwierci XX wieku zabudowano jedynie działki położone najbliżej ul. Stefana Żeromskiego i Bolesława Prusa. Wzniesiono wówczas secesyjne, eklektyczne i wczesnomodernistyczne kamienice czynszowe nr 1, 3-3a, 5, 13 i 15, mieszczące lokale handlowo-usługowe w przyziemiach oraz wczesnomodernistyczny gmach Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego przy ul. Żeromskiego 23-25. Zagospodarowywanie placu przerwał wybuch I wojny światowej. Zaproponowane przed wojną parametry planistyczne oraz kwestie formalne były wiążące w trakcie dalszej zabudowy placu w drugiej połowie lat 20., kiedy to powstała większość jego zabudowy.

W latach 1925-1928 wzniesiono zespół kamienicy mieszkalnej z lokalami handlowymi w przyziemiu pod nr 7-9-11 w środkowej części pierzei wschodniej, jak również całą pierzeję wschodnią z kamienicami mieszkalnymi nr 4-6-8-10-12-14-16 (z wyłączeniem gmachu Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego) oraz gmach Prezydium Policji pod nr 17. Wzniesiona wówczas zabudowa otrzymała formy modernistyczne, urozmaicone ekspresjonistycznym detalem architektonicznym. Ukształtowany ostatecznie zespół zabudowy wraz z nowym akcentem urbanistycznym, jaki stanowił gmach Prezydium Policji zamykający plac od północy, ściśle wpisywał się w tworzoną po 1922 roku reprezentacyjną i propagandową, dostosowaną do powojennej orientacji przestrzennej miasta oś urbanistyczną z południa na północ, obejmującą rynek oraz place Grunwaldzki, Sobieskiego i Akademicki. Oś odzwierciedlać miała nową rolę Bytomia jako jednego z najważniejszych przygranicznych miast Republiki Weimarskiej obok Zabrza i Gliwic, tworzących tzw. Trójmiasto. Narożna kamienica została zaprojektowana w 1912 roku przez Eugena Waltera (architektura) oraz Hermanna Niethardta (konstrukcje żelbetowe) dla Carla Bittmanna, właściciela posesji. W tym samym roku opracowano projekt kanalizacji.

Opis

Kamienica usytuowana jest w północno-zachodnim narożniku Placu Akademickiego, u zbiegu z ul. Bolesława Prusa, w zachodniej pierzei zabudowy placu. Od południa przylega do kamienicy przy Placu Akademickim 13, a od zachodu do kamienicy przy ul. Bolesława Prusa 19. Jest to obiekt wczesnomodernistyczny z elementami eklektycznymi i secesyjnymi, o zwartej, nieprzekształconej, dwuskrzydłowej bryle, na rzucie zbliżonym do litery L, podpiwniczony, trzypiętrowy, z użytkowym poddaszem, nakryty wysokim dachem mansardowym, wielospadowym z lukarnami i facjatami. Dach nad skrzydłem wschodnim jest czterospadowy, urozmaicony od wschodu szeroką facjatą krytą dachem trójspadowym, lukarną i dwiema jednoosiowymi facjatkami po bokach. Z kolei dach nad skrzydłem północnym jest dwuspadowy, urozmaicony od północy szeregiem facjatek krytych dachami trójspadowymi i daszkami pulpitowymi. Pokrycie dachowe wykonane jest ze współczesnej dachówki karpiówki w układzie na podwójną koronkę. 

Poszczególne elewacje cechują się nieprzekształconą kompozycją i wystrojem, są otynkowane, urozmaicone dekoracją sztukatorską, a w strefie przyziemia od strony ulic – licowane cegłą klinkierową. Elewacja frontowa skrzydła wschodniego jest symetryczna, na poziomie parteru z czteroprzęsłowymi podcieniami, pięcioosiowa (pierwotnie czteroosiowa), na wyższych kondygnacjach siedmioosiowa, podzielona na szeroką, trzyczęściową partię środkową oraz dwuosiowe partie boczne. Partia środkowa, złożona z dwóch półokrągłych wykuszy ujmujących część środkową z balkonami, jest zwieńczona szeroką, trójdzielną facjatą o kompozycji analogicznej jak na niższych kondygnacjach, złożoną z dwóch półokrągłych balkonów i środkowej osi okiennej zaakcentowanej niskim daszkiem z okapem umieszczonym poniżej otworów okiennych. Podcienia z rozmieszczonymi z trzech stron arkadowymi otworami przekryte są wewnątrz sklepieniami krzyżowymi. W pierwszej osi od południa ulokowany jest otwór wejściowy do klatki schodowej, a w pozostałych osiach – częściowo przebudowane otwory okienne o zróżnicowanym wykroju oraz przekształcony otwór wejściowy do lokalu usługowego (pierwotnie restauracji). Elewacja na trzech wyższych kondygnacjach wyodrębniona jest za pomocą ciągłego, profilowanego gzymsu podokiennego na wysokości pierwszego piętra oraz okapu nad trzecim piętrem. Na każdym z pięter artykułowana jest prostokątnymi otworami okiennymi: węższymi (zgrupowanymi po trzy i dwa w partiach ryzalitów i balkonów) oraz szerszymi w osiach bocznych, a ponadto otworami drzwiowymi bądź balkonowymi. Wszystkie otwory podkreślone są profilowanymi obramieniami. Dodatkowo w strefach podokiennych na poziomie drugiego i trzeciego piętra znajdują się płyciny ze sztukatorskim detalem secesyjnym i eklektycznym. Balustrady balkonów są murowane, pełne, o zaoblonych narożnikach. Facjata środkowa jest sześcioosiowa, artykułowana czterema wąskimi otworami okiennymi i dwoma otworami wyjściowymi na balkony. Balustrady balkonów są współczesne, metalowe.

Elewacja frontowa skrzydła północnego jest niesymetryczna: na poziomie parteru dziewięcioosiowa (pierwotnie ośmioosiowa), a na wyższych kondygnacjach dziesięcioosiowa. Jest ona urozmaicona dwoma prostokątnymi wykuszami zwieńczonymi facjatkami, rozmieszczonymi nad podcieniem oraz nad wejściem do klatki schodowej od strony ul. Prusa. Wykusz nad wejściem do klatki ujęty jest z obu stron balkonami. Strefa parteru artykułowana jest otworami o różnorodnym wykroju i wymiarach, tj. arkadą podcienia, czterema przekształconymi otworami okiennymi i drzwiowymi do lokalu usługowego, a także czterema historycznymi, zamkniętymi łukiem pełnym otworami okiennymi i wejściowym. Elewacja na trzech wyższych kondygnacjach jest wyodrębniona za pomocą ciągłego, profilowanego gzymsu podokiennego na wysokości pierwszego piętra i okapu nad trzecim piętrem. Na każdym z pięter artykułowana jest prostokątnymi otworami okiennymi: węższymi (zgrupowanymi po trzy w partiach wykuszy) oraz szerszymi w pozostałych osiach, a ponadto otworami drzwiowymi bądź balkonowymi. Wszystkie otwory ujęte są profilowanymi obramieniami. Dodatkowo w strefach podokiennych na poziomie drugiego i trzeciego piętra elewacja urozmaicona jest płycinami ze sztukatorskim detalem secesyjnym i eklektycznym. Balustrady balkonów są murowane i pełne, a na wysokości pierwszego piętra – wkomponowane w podstawę wykusza. Facjatki nad wykuszami są trójosiowe, artykułowane wąskimi otworami okiennymi. Facjatka wschodnia o zaoblonej elewacji kryta jest ostrosłupowym hełmem, z kolei zachodnia – zwieńczona dachem trójspadowym.

Elewacja boczna skrzydła wschodniego jest jednoosiowa: w przyziemiu artykułowana arkadą podcienia, a powyżej prostokątnymi otworami okiennymi oraz urozmaicona dekoracją sztukatorską i detalem architektonicznym. Elewacja tylna skrzydła wschodniego, współcześnie otynkowana, jest niesymetryczna, z wąskim ryzalitem w partii południowej. Jest ona trójosiowa, artykułowana prostokątnymi otworami okiennymi i drzwiowo-balkonowymi, a w przyziemiu – otworem wejściowym. Na piętrach pierwszym i trzecim w narożniku przy ryzalicie umieszczone są balkony. Balustrady balkonowe są współczesne, metalowe. Na wysokości poddasza znajduje się jedna facjatka z otworem okiennym, kryta daszkiem pulpitowym. Elewacja tylna skrzydła północnego, współcześnie otynkowana, jest niesymetryczna, z usytuowanym w osi klatki schodowej czteroosiowym ryzalitem zwieńczonym jednoosiową facjatką. Jest ona ośmioosiowa, artykułowana prostokątnymi otworami okiennymi i drzwiowo-balkonowymi o zróżnicowanej szerokości, a w przyziemiu ryzalitu – otworem wejściowym do klatki schodowej. Na piętrach pierwszym i trzecim po obu stronach ryzalitu znajdują się balkon oraz loggia balkonowa. Balustrady balkonowe są współczesne, metalowe. Na wysokości poddasza, oprócz wspomnianej facjatki nad ryzalitem, w połaci dachowej umieszczono pięć dodatkowych, krytych daszkami pulpitowymi. Zasadniczo wszystkie okna, witryny oraz drzwi do sklepów i na balkony są współczesne (drewniane lub z PVC); z kolei stolarka drzwi wejściowych do obu klatek schodowych jest drewniana, współczesna, stylizowana na historyczną.

Wnętrze kamienicy podzielone jest na dwie części z osobnymi wejściami i klatkami schodowymi. W skrzydle od strony Placu Akademickiego układ jest jednotraktowy w przyziemiu, a powyżej trzy- i półtoratraktowy, z sienią bądź holem przelotowym w partii południowej, skomunikowanym z klatką schodową prostopadle umieszczoną w trakcie środkowym. Na każdym piętrze ulokowane jest jedno mieszkanie. Wnętrze skrzydła od strony ul. Bolesława Prusa jest dwutraktowe, z ulokowaną mniej więcej na osi sienią, skomunikowaną z klatką schodową umieszczoną w trakcie tylnym. Na każdym piętrze po obu stronach klatki schodowej ulokowane są po dwa mieszkania. Wydłużona sień oddzielona jest od klatki schodowej drzwiami wahadłowymi. Te historyczne drzwi są drewniane, dwuskrzydłowe, o konstrukcji ramowo-płycinowej.

Dolne, prostokątne płyciny są pełne, z płaskorzeźbioną, geometryczną dekoracją, natomiast górne – przeszklone, o sześciokątnym wykroju, dzielone szczeblinami w układzie krzyżowym. Historyczna posadzka wykonana jest z szarego lastryka z ciemną bordiurą. Ściany i sufit zostały wtórnie przemalowane i pozbawione elementów sztukatorskich. W klatce schodowej, pod schodami, usytuowane jest wejście do piwnicy. Schody są dwubiegowe, żelbetowe. Balustrada jest metalowa, eklektyczna, wykonana ze stylizowanych, giętych szczeblin i metalowych aplikacji, zwieńczona drewnianą poręczą. Posadzka na parterze jest historyczna, analogiczna jak w sieni. Na podestach wyższych kondygnacji zachował się przeważnie ten sam materiał, jedynie na jednym z pięter przetrwała historyczna posadzka z prostokątnych płytek ceramicznych. Częściowo zachowała się oryginalna stolarka drzwiowa do mieszkań. Drzwi są dwuskrzydłowe, z prostokątnym nadświetlem dzielonym szczeblinami w układzie krzyżowym. Dolne strefy skrzydeł podzielone są na prostokątne i kwadratowe płyciny pełne, natomiast górne – przeszklone, o sześciokątnym wykroju, ze szczeblinami w układzie krzyżowym. Układ przestrzenny poszczególnych mieszkań pozostał zasadniczo nieprzekształcony.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 05.2026 r.