Historia

Podczas II wojny światowej, tak jak w wielu miastach i miasteczkach Polski, nastąpiła w Jedwabnym eksterminacja ludności żydowskiej. Do zbrodni doszło kilkanaście dni po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. W wyniku prowokacji i inspiracji hitlerowskiej (oddziały SS i policji do zadań specjalnych - Einzatzgruppen), ale też bierności ludności polskiej w dniu 10 lipca 1941 roku w miasteczku nastąpił pogrom ludności żydowskiej. Poprzedził go ciąg brutalnych zdarzeń. Zginęli wówczas prawie wszyscy starozakonni mieszkańcy Jedwabnego, a większość ofiar została spalona w stodole za miastem. Kwestia udziału Polaków w mordzie na żydowskich mieszkańcach Jedwabnego była przedmiotem zainteresowania wymiaru sprawiedliwości już w 1949 roku. W procesie na 22 oskarżonych skazano 12 osób. W 1964 roku w miejscu kaźnie, na działce o nr. 688/1 obwiedzionej żeliwnym ogrodzeniem postawiono pomnik – głaz z napisem: „Miejsce kaźni ludności żydowskiej. Gestapo i żandarmeria hitlerowska spalili żywcem 1600 osób. 10.VII 1941”. W 1967 roku śledztwo w sprawie pogromu wszczęła Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Białymstoku. We wrześniu 2000 roku badania w sprawie wydarzeń w Jedwabnem podjął się białostocki oddział Instytutu Pamięci Narodowej. Śledztwo zostało umorzone z powodu niewykrycia innych żyjących sprawców zbrodni niż ci, którzy zostali osądzeni przez polski wymiar sprawiedliwości. Prowadzone śledztwo i badania doprowadziły do ustalenia, że ofiarami było około 340 Żydów, a nie jak widniało na pomniku 1600. W postanowieniu IPN w 2004 roku uznano, że zasadne jest przypisanie Niemcom sprawstwa sensu largo [w szerokim znaczeniu], Polakom sensu stricte [bezpośrednio]. O tym, jak trudna to materia świadczą liczne opracowania o dwuznacznej interpretacji faktów. 

W miejscu pierwszego upamiętnienia w 2001 roku wzniesiono obecny pomnik na obchody 60 rocznicy mordu.

Opis

Mogiła-pomnik usytuowana jest w miejscu d. stodoły, w której 10 lipca 1941 roku spalono mieszkańców żydowskich Jedwabnego. Znajduje się ona na przedłużeniu ul. I. Krasickiego, poza zabudowaniami, po jej południowej stronie vis’ a vis dawnego cmentarza żydowskiego. Powierzchnia około 0,003 ha.

Miejsce to otoczone jest murem z granitowych ciosów, centralnie usytuowany pomnik o prostopadłościennym kształcie z fragmentem spalonego drewna w licu. Na kolejnych ścianach znajdują się inskrypcje w języku jidysz i polskim: na wschodniej ścianie znajduje się modlitwa za zmarłych, na zachodniej inskrypcja: PAMIĘCI/ ŻYDÓW Z JEDWABNEGO I OKOLIC/ MĘŻCZYZN, KOBIET, DZIECI/ WSPÓŁGOSPODARZY TEJ ZIEMI/ ZAMORDOWANYCH/ ŻYWCEM SPALONYCH/ W TYM MIEJSCU/ 10 LIPCA 1941 ROKU/ JEDWABNE/ 10 LIPCA 2001 R.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Tomasz Rogala, Oddział Terenowy w Białymstoku 30.11.2015 r. Uzupełnienie: Iwona Górska, Oddział Terenowy w Białymstoku, 03.03.2025 r.