Historia

Zespół cmentarzy w Jedwabnem znajduje się w północno-wschodniej części miejscowości. Od ulicy Cmentarnej w kierunku wschodnim prowadzi ulica I. Krasickiego, przy końcu której położony jest cmentarz żydowski. Najbardziej na północ, tuż za ogrodzeniem cmentarza rzymskokatolickiego znajduje się kwatera/cmentarz z I wojny światowej. Centralnie usytuowany jest cmentarz katolicki. W 1985 roku staraniem proboszcza ks. Kazimierza Cwaliny i mieszkańców Jedwabnego wzniesiona została kaplica cmentarna Matki Boskiej Częstochowskiej. Na ścianach kaplicy umieszczone są dwie tablice komemoratywne, jedna poświęcona wybitnemu rodowi Rembielińskich, druga pamięci mieszkańców Gminy Jedwabne poległych w zrywach wolnościowych. W latach 90. XX wieku cmentarz został określony przez ówczesnego wojewódzkiego konserwatora zabytków jako „pozbawiony wartości zabytkowej”. Do ochrony i zainteresowania konserwatorskiego wytypowane zostały cztery obiekty:

• nagrobek Jakuba Zielińskiego zm. †1907 roku;
• nagrobek Matyldy z Dytlów Dodeki zm. †1896 roku;
• grób poległych żołnierzy Armii Krajowej z 1945 roku oraz rozstrzelanych w Prostkach 19.01.1945 roku;
• grób żołnierza Armii Krajowej Jana Kościeleckiego ps. „Znicz”.

Na terenie cmentarza znajdują się liczne nagrobki o znaczeniu historycznym oraz wartościach artystycznych (żeliwne kute krzyże i ogrodzenia pól grobowych). Są one sukcesywnie poddawane pracom konserwatorskim m. in. w 2010 roku poddano rewaloryzacji „Grób nieznanego żołnierza”. W lutym 2022 roku na jedwabieńskim cmentarzu spoczęły szczątki ofiar hitlerowskiej zbrodni w lesie przestrzelskim 11 sierpnia 1943 roku – rozstrzelanych Władysławy i Franciszka Mościckich oraz Anny i Józefa Bronakowskich.

Opis

Cmentarz w Jedwabnem został założony w I połowie XIX wieku, na planie trapezu, obwiedziony został murem z kamienia polnego. Główna brama znajduje się w południowej części muru. Układ przestrzenny tworzą dwie równoległe aleje, przecięte krótszymi, nieregularnymi alejkami prostopadłymi do południowej granicy nekropolii. W południowo wschodniej części usytuowana jest kaplica cmentarna Matki Boskiej Częstochowskiej. Nagrobki objęte wpisem do rejestru zabytków:

1. Nagrobek Jakuba Zielińskiego (20.03.1843 - †22.08.1907) - nagrobek w typie krzyża na postumencie, wykonany z piaskowca. Dwa pola grobowe w betonowych obramieniach flankuje ustawiony na cokole smukły postument wysokim krzyżem. Na licu zdobionym obwódką z motywem trójliścia umieszczona inskrypcja w języku niemieckim: HIER RU… IN GOTT/ DIE … NE/ DES/JAKUB ZIELENSKI/ GEB. D. 20. MARZ 1843/ GEST D. 22 AUGUST 1907/ SANFT RUHE SEINE/ ASCHE. W narożniku, najniższej partii cokołu sygnatura zakładu kamieniarskiego: S. CICHOSZ/ LOMZA - wykonany z piaskowca; dwa pola grobowe w betonowych obramieniach flankuje ustawiony na cokole z dwóch prostopadłościanów smukły postument wysokim krzyżem. Na licu zdobionym obwódką z motywem trójliścia umieszczona inkskrypcja w języku niemieckim. W narożniku, najniższej partii cokołu sygnatura zakładu kamieniarskiego: S. CICHOSZ/ LOMZA. 

2. Nagrobek Matyldy z Dytlów Dodeki zm. 1896; Pole grobowe obwiedzione metalowym ogrodzeniem z powtarzającymi się motywami wolut, w górnej partii odwrócone, przedzielone krzyżykami. U wezgłowia żeliwny krzyż osadzony w kamieniu. Do lica przymocowana owalna tablica inskrypcyjna.

3. Grób poległych żołnierzy Armii Krajowej z 1945 roku oraz rozstrzelanych w Prostkach 19.01.1945 roku; Grób znajduje się w centralnej części cmentarza, z prawej strony głównej alei. Nagrobek złożony z płyt lastrykowych zwieńczony krzyżem na postumencie z tablicami komemoratywnymi. Na tablicy z lewej strony: Ś.P./ ALEKSANDER KONOPKA/ UR.1904 R./ WŁADYSŁAW BOCZKOWSKI/ UR. 1901 R./ ALBIN RAMOTOWSKI/ UR. 1911 R./ POKÓJ ICH DUSZOM. Na postumencie z krzyżem (od góry) CHWAŁA POLEGŁYM/ ZA/ WOLNOŚĆ POLSKI. Poniżej tablica z wygrawerowanym orłem w koronie i symbolami wojskowymi AK oraz inskrypcja: DOBRY BOŻE/ PRZYJMIJ DO SWEGO/ KRÓLESTWA TYCH, KTÓRZY ZGINĘLI/ W OBRONIR WIARY I OJCZYZNY/ ROZSTRZELANI PRZEZ HITLEROWCÓW/ W PROSTKACH K. GRAJEWA/ DNIA 19 I 1945 R./ CZEŚĆ ICH PAMIĘCI. Na trzej, usytuowanej najniżej: GRÓB POLEGŁYCH/ ŻOŁNIERZY ARMII KRAJOWEJ. Na tablicy z prawej strony: Ś.P./ ZOFIA RAMOTOWSKA/ Z CHOJNOWSKICH UR. 1918 R./ WALERY RAMOTOWSKI UR. 1910 R./ IRENA RAMOTOWSKA/ Z MAGIERSKICH UR 1915 R./ ALEKSANDER RAMOTOWSKI UR. 1912 R./ POKÓJ ICH DUSZOM.

4. Grób żołnierza Armii Krajowej Jana Kościeleckiego ps. „Znicz”; pierwotnie ziemną mogiłę zastąpił zestawiony z płyt lastrykowych nagrobek. U wezgłowia stał krzyż imitujący konary drzewa. Obecnie współczesny, zestandaryzowany nagrobek z płyt granitowych. Na tablicy z czarnego marmuru napis: Ś.P./ JAN/ KOSCIELECKI/ „ZNICZ”/ ŻYŁ LAT 21/ ŻOŁNIERZ WYWIADU AK/ ODZNACZONY BĄROWYM KRZYZEM ZASŁUGI/ ZGINĄŁ W WALCE Z NIEMCAMI 3.07.1944 R./ W OBRONIE BOGA/ OJCZYZNY I BLIŹNIEGO/ KOLEDZY.

W zachodniej części cmentarza znajduje się „Grób nieznanego żołnierza” odnowiony w 2010 roku staraniem mieszkańców i Gminy Jedwabne. Pierwotnie na tablicy widniał napis GRÓB/ NIEZNANEGO/ ŻOŁNIERZA/ PAMIĘCI BOHATERÓW WALKI/ O NIEPODLEGŁOŚĆ POLSKI/ 1920-1939 R./ WIECZNY ODPOCZYNEK RACZ IM/ DAĆ PANIE obecnie inskrypcja brzmi: W HOŁDZIE/ ŻOŁNIERZOM POLSKIM/ POLEGŁYM ZA OJCZYZNĘ. W grobie rodzinnym Żelaznych spoczywa uczestnik walk legionów Polskich oraz żołnierz AK poległy w 1945 roku.

Cmentarz dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Iwona Górska, Oddział Terenowy w Białymstoku, 30.05.2025 r.