Historia

Klasycystyczna synagoga przy ul. Weneckiej została wybudowana w pierwszej połowie XIX wieku, ok. 1815 lub po 1820 roku, w północno-wschodniej części ówczesnego rynku w Nowym Mieście Krzepice – założonym w 1795 roku sztetlu, powstałym z przekształcenia XVIII-wiecznej osady żydowskiej pod Krzepicami, na lewym brzegu Liswarty. Synagoga powstała najprawdopodobniej w miejscu starszej, drewnianej bożnicy, wzniesionej przed 1765 rokiem w rezultacie wieloletnich starań, rozpoczętych w 1730 roku. Budowa bożnicy była rezultatem rozwoju miejscowej gminy żydowskiej w XVIII wieku, której pierwsi przedstawiciele byli obecnie w rejonie Krzepic od co najmniej 1633 roku.

Forma klasycystycznej synagogi jest prawdopodobnie inspirowana projektami Ch. P. Aignera. Wskutek sukcesywnego wzrostu liczebnego społeczności żydowskiej w rejonie Krzepic, w XIX wieku, po reformach władz Królestwa Kongresowego, m.in. zezwalających na osiedlanie się przedstawicieli społeczności żydowskiej w miastach, na obszarze staromiejskim Krzepic, przy ul. Solnej, wybudowana została jeszcze jedna synagoga. Obie bożnice funkcjonowały do wybuchu II wojny światowej. Synagoga przy ul. Weneckiej przed wybuchem wojny została poddana pracom remontowym, polegającym m.in. wzmocnieniu konstrukcji spękanych murów oraz przebudowie XIX-wiecznego zwieńczenia fasady. W trakcie wojny zawaleniu uległ dach budynku. W kolejnych dekadach budynek sukcesywnie niszczał. Od 2019 roku realizowane są prace remontowo-konserwatorskie, których celem jest zahamowanie niszczenia obiektu poprzez utrwalenie jego murów i odtworzenie dachu. 

Opis

Budynek dawnej synagogi znajduje się w zachodniej części miasta Krzepice, na lewym brzegu Liswarty, na obszarze historycznego układu urbanistycznego Nowego Miasta Krzepice, założonego na przełomie XVIII i XIX wieku dla lokalnej społeczności żydowskiej. Zabytek zlokalizowany jest w bezpośrednim sąsiedztwie Liswarty, u zbiegu ul. Wieluńskiej z Wenecką. Jest to obiekt wolno stojący, zwrócony frontem ku zachodowi, murowany z wapiennego kamienia łamanego i cegły, dawnej otynkowany, założony na planie prostokąta na osi wschód-zachód, w formie wysokiego prostopadłościanu, krytego niskim dachem dwuspadowym. W rzucie i kompozycji elewacji czytelny jest podział na usytuowaną od wschodu salę modlitw dla mężczyzn oraz dwukondygnacyjną część zachodnią, mieszczącą pierwotnie przedsionek, izbę kahału i klatkę schodową na nieistniejącą emporę, na której mieścił się babiniec.

Elewacja frontowa (zachodnia) jest zwieńczona wysokim szczytem schodkowym, współcześnie zrekonstruowanym oraz urozmaicona pseudoportykiem, złożonym z trójkątnego tympanonu, wspartego na czterech doryckich półkolumnach. W przyziemiu, pomiędzy kolumnami, rozmieszczone są dwa prostokątne otwory okienne oraz wejście do budynku. Powyżej otworu wejściowego znajduje się niewielki, półkolisty otwór okienny, doświetlający dawniej babiniec, natomiast poniżej okna umieszczona jest kamienna, płaskorzeźbiona tablica w formie otwartej księgi z motywem gwiazdy Dawida podtrzymywanej przez dwa lwy i z ebrajskim napisem „O jakże miejsce to przejmuje grozą! Prawdziwie jest to dom Boga i brama do nieba!”.

Zwieńczona trójkątnym szczytem elewacja tylna (wschodnia), artykułowana jest wysokimi, prostokątnymi, zamkniętymi półkoliście otworami okiennymi oraz umieszczonym na osi okulusem. Obie elewacje boczne (południowa i północna) są artykułowane analogicznymi, symetrycznie rozmieszczonymi, wysokimi otworami okiennymi. We wnętrzu czytelny jest typowy dla nowożytnych synagog układ złożony z obszernej, jednokondygnacyjnej sali modlitwy na planie zbliżonym do kwadratu, mieszczącej pierwotnie w ścianie wschodniej Aron ha-kodesz i centralnie usytuowaną bimę oraz z usytuowanej od zachodu dwukondygnacyjnej części towarzyszącej, mieszczącej przedsionek, izbę kahału oraz klatkę schodową, prowadzącą dawniej na babiniec. Do chwili obecnej zachowały się jedynie pozostałości ścian przedsionka oraz pomieszczeń kahału i klatki schodowej. W ścianie wschodniej, poniżej okulusa, widoczna jest wtórna zamurówka wnęki na Aron ha-Kodesz.

Oprac. Agnieszka Olczyk, NID OT w Katowicach, 02.2026 r.