zespół kościoła parafialnego pw. Świętej Trójcy i św.św. Wawrzyńca i Elżbiety, Nowy Korczyn
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

zespół kościoła parafialnego pw. Świętej Trójcy i św.św. Wawrzyńca i Elżbiety

Nowy Korczyn

photo

Monumentalna świątynia par. w Nowym Korczynie jest niezwykle cennym przykładem nowożytnego nurtu „muratorskiego”, charakterystycznego dla prowincjonalnego budownictwa sakralnego doby Wazów. Jej architektura stanowi udaną syntezę form o stylistyce późnogotyckiej, manierystycznej i wczesnobarokowej. Na osobną uwagę zasługują dostawione do kościoła dwie kaplice kopułowe: pd. pw. Pana Jezusa z po 1635 r. i pn. ośmioboczna pw. Matki Boskiej Różańcowej sprzed 1663 roku. Wewnątrz świątyni zachowało się bogate i różnorodne wyposażenie z XVI-XX w., w tym późnogotycka płaskorzeźba Opłakiwanie Chrystusa z lat 1500-10 (krąg Wita Stwosza ?), cenny „marmurowy” ołtarz Ukrzyżowania z ok. 1640 r. (proj. i wyk. Augustin van Oyen ?) i wspaniałe barokowe stalle z obrazami ukazującymi sceny alegoryczne i śś. jezuickich z lat 60.-80. XVII wieku.

Historia

Przypuszcza się, iż najstarszy kościół w tym miejscu powstał przed poł. XIII wieku, w związku z lokacją miasta. W źródłach po raz pierwszy został wzmiankowany w 1326 roku. Najpewniej był drewniany, bowiem tak opisał go Jan Długosz w latach 1470-80. W 1525 r. Zygmunt I Stary uposażył przy świątyni prepozyturę wraz z czterema mansjonarzami. Prawdopodobnie przed 1566 r. dobudowano do niej murowaną zakrystię, na co wskazuje data 1566 znajdująca się na jej szkarpie (w wizytacjach jest wzmiankowana od 1596 r.). W 1585 r. została oddana w ręce jezuitów, co wywołało konflikt z Akademią Krakowską, która miała zwierzchność nad tutejszą szkołą. Przed 1608 r. budowlę, poza murowaną zakrystią, unicestwił pożar. Na jej miejscu jeszcze w 1608 r. rozpoczęto budować obecny kościół z wykorzystaniem dawnej zakrystii. Zasadnicze prace budowlane ukończono przy nim ok. 1618 r., bowiem wtedy nakryto go dachem. W 1634 r. mieszczanie korczyńscy sfinansowali jego przesklepienie, wystawienie murowanego chóru (wzmiankowanego do 1635 r.). Najpewniej tegoż roku rozpoczęto dekorację fasady (autorstwa warsztatu Sebastiano Fodigi), którą ukończono po 1635 r., na co wskazuje herb i sygle Jakuba Zadzika (biskupa krakowskiego od 1635 roku). Wtedy również podsędek sandomierski Wojciech Maksymilian Żukowski dobudował do świątyni własną kaplicę pw. Pana Jezusa i kostnicę (wzmiankowane w źródłach od 1638). W kolejnych latach trwało wyposażenie kościoła, który dopiero w 1659 r. konsekrował bp krakowski Andrzej Trzebicki. Między 1660 a 1663 r wzniesiono przy nim okazałą kaplicę MB Różańcowej. W 1692 r. wystawiono tu nowy ołtarz główny. Ostatnią kaplicę pw. Jana Kantego wystawiono przy naszej budowli najpóźniej do pocz. XVIII wieku. W 1781 r. piorun uszkodził kościelny dach, co wykorzystano w latach 1784-85 do przeprowadzenia generalnego remontu budowli i wzmocnienia jego wnętrza ankrami. W kolejnych latach nie była najpewniej naprawiana, skoro w 1844 r. Kazimierz Stronczyński wskazał, iż grozi zawaleniem. Konieczne prace wykonano przy niej najpewniej w latach 50.-70. XIX w., m.in. w 1852 r. odnowiono kaplicę Jana Kantego, a w 1870 r. Bernard Szczodrowski wykonał polichromię kaplicy MB Różańcowej. W 1889 r. w miejscu dawnej drewnianej dzwonnicy wybudowano obecną murowaną. W 1912 r. świątynię wraz z ogrodzeniem odnowiono, a Stanisław Jagodziński z Radomia zbudował w niej organy. W czasie II wojny światowej została uszkodzona dzwonnica, ale już w 1945 r. była naprawiona. Kolejne prace budowlano-konserwatorskie przy kościele przeprowadzono w latach 1965-78 (m.in. odrestaurowano fasadę i więźbę dachową), 1982 (wymieniono poszycie miedziane) i 1993 (naprawiono tynki). W latach 1997 i 1999 poddano konserwacji obrazy ołtarzowe NMP z Dzieciątkiem i św. Jana Kantego, a w 2012 obrazy w zapleckach stalli. W latach 2014-2018 prowadzono generalny remont elewacji i fasady świątyni.

Opis

Zespół kościoła par. zajmuje wnętrze nieregularnej, pięciobocznej działki, położonej na pn.-zach. od rynku, od zach. ograniczonej przebiegiem drogi tranzytowej. Składa się z nowożytnej świątyni o stylistyce późnogotyckiej pw. Świętej Trójcy, położonej pośrodku d. cmentarza, obwiedzionego kamiennym mu-rem oraz neogotyckiej dzwonnicy-bramy umieszczonej na pd.-wsch. od niej. Ko-ściół jest orientowaną, jednonawową budowlą z wyodrębnionym dwuprzęsłowym prezbiterium, zakończonym wielobocznie, do którego od pn. przylega prostokątna zakrystia ze skarbczykiem na piętrze i okrągłą klatką schodową, a od wsch. dwa Ogrójce. Do korpusu dobudowano z dwóch stron kaplice: od pn. barokową, ośmio-boczną, kopułową MB Różańcowej; dostawioną do zakrystii, prostokątną, dwu-przęsłową św. Jana Kantego z jednoprzęsłowym przedsionkiem i okrągłą wieżą schodową; a od pd. kwadratową, barokową kaplicę Pana Jezusa z ośmiobocznym bębnem na pendentywach, nakrytą kopułą z latarnią oraz z niską, prostokątną kostnicą od pd. Kościół wymurowano z cegły i kamienia, w całości wytynkowano oraz opięto skarpami. Nakrywają go dachy: dwuspadowy (nad nawą, prezbite-rium), pulpitowy (nad kaplicą św. Jana Kantego z przedsionkiem, kostnicą i zakry-stią), trójpołaciowy (nad zakończeniem prezbiterium) i ośmioboczna kopuła (nad kaplicami MBR i Pana Jezusa). Elewacje są zróżnicowane, rozczłonkowane skar-pami, profilowanymi cokołami i gzymsami; na elewacjach zakrystii i kaplicy św. Jan Kantego znajdują się daty (odpowiednio: 1566 i 1852). Wspaniała fasada zach. posiada narożne skarpy i trójkątny, trójkondygnacyjny szczyt rozczłonkowany pilastrami z figurami śś. Elżbiety, Mikołaja i Wawrzyńca i płaskorzeźbą NMP z Dzieciątkiem oraz manierystycznymi kartuszami z h. i syglami Nowego Korczyna, Krakowa i bpa Jakuba Zadzika. Ściana zach. przedsionka ma elewacje ze szczytem artykułowanym pilastrami z obeliskami i dwoma owalnymi oknami. Między skar-pami we wsch. ścianie prezbiterium znajduje się dwuczęściowy Ogrójec o ka-miennych arkadach z balustradami, a w pd.-wsch. wczesnobarokowe zwieńczenie z rzeźbami świętych. Elewacje kaplicy MB Różańcowej ujęte są w narożach półko-lumnami i rozczłonkowane niszami oraz podzielone są na dwie kondygnacje z latarnią. Wejście główne i boczne akcentowane są kamiennymi portalami o deko-racyjnych zwieńczeniach (gł. inskrypcja z datą 1634 i herbem Wazów).
Wnętrze nakrywają sklepienia: kolebkowe z lunetami na gurtach (nad nawą, prezbiterium, kaplicą św. Jana Kantego, zakrystią z dekoracją ramową i skarbczykiem), kolebkowe (nad kostnicą) i ośmioboczne kopuły (nad kaplicą MBR, ośmiodzielna z dekoracją stiukową i malarską, przemal. Bernard Szczodrowski w 1870 r. i nad kaplicą Pana Jezusa, eliptyczna na żagielkach z dekoracją stiukową w ramach, z kartuszami i syglami W. M. Żukowskiego). Na sklepieniach prezbiterium i nawy znajduje się dekoracja stiukowa (w nawie z herbami miasta i rycerskimi). Wejście z prezbiterium do zakrystii akcentuje marmurowy portal. Wśród wyposażenia wnętrza kościoła godnymi uwagi są: barokowy ołtarz gł. z 1692 r. (z obrazem Ukrzyżowania z przeł. XVII/XVIII w. i tabernakulum), ambona i stalle z lata 40-60. XVII w. (z boazerią, w niej barokowe obrazy i rzeźby śś. ukazujące historię zakonu Jezuitów), „marmurowy” ołtarz w kaplicy Pana Jezusa z alabastrową postacią Ukrzyżowanego Chrystusa i figurami w zwieńczeniu (proj. i wyk. Augustin van Oyen z warsztatem ?), ołtarze przytęczowe z 3 ćw. XVII w. (z obrazami z 2 ćw. XVII-XVIII w.), ołtarz w kaplicy pw. MB Różańcowej z lat 30-50. XVIII w. (obrazy z 2 poł. XVII w.), ołtarz w kaplicy Jana Kantego z 3 ćw. XVII w. (płaskorzeźba Opłakiwanie Chrystusa z 1 ćw. XVI w., wyk. krąg Wita Stwosza), ławki późnobarokowe z 2 poł. XVIII w., „marmurowe” chrzcielnica i epitafia z XVII-XIX w. (wyk. warsztaty z Chęcin i Dębnika).
Dawny cmentarz kościelny otoczony jest pełnym, tynkowanym ogrodzeniem z kamienia i cegły.
Dzwonnica znajduje się na osi prezbiterium w linii murów. Jest to budowla trójkondygnacyjna, kwadratowa z przejazdem bramnym na parterze, ujęta po bokach bramkami. Wymurowano ją z kamienia, w całości wytynkowano, opięto skarpami i nakryto ostrosłupowym hełmem z okapem i czterema lukarnami w połaciach. Elewacje ma jednoosiowe o otworach okiennych ostrołukowych lub zamkniętych łukiem półkolistym w kamiennych ramach.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 19-03-2017 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Kościół par. p.w. św. Trójcy w Nowym Korczynie, oprac. A. Adamczyk, Kielce 1997, Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Adamczyk A., Kościoły drewniane w województwie kieleckim, Kielce 1998.
  • Adamczyk A., Prace remontowo-konserwatorskie i budowlane w granicach województwa świętokrzyskiego i dawnego kieleckiego, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 23-40.
  • Corpus Inscriptionum Poloniae, t. 1: Województwo kieleckie, red. J. Szymański, z. 3: Busko Zdrój i region, wyd. U. Zgorzelska, Kielce 1980.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3: Województwo kieleckie, red. J. Z. Łoziński, B. Wolff, z. 1: Powiat buski, oprac. K. Kutrzebianka, Warszawa 1957.
  • Karpowicz M., Chronologia i geografia niderlandyzmu w rzeźbie 1. połowy XVII wieku, [w:] Niderlandyzm na Śląsku i w krajach ościennych, red. M. Kapustka, A. Kozieł, P. Oszczanowski, Wrocław 2003, s. 43-53.
  • Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855), t. II: Gubernia Radomska, oprac. K. Guttmejer, Warszawa 2010.
  • Kiryk F., Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie XIII-XVI wieku, Kielce 1994.
  • Kowalski W., „Do zmartwychwstania swego za pewnym wodzem Kristusem…". Staropolskie inskrypcje północno-zachodniej Małopolski, Kielce 2004.
  • Kurzej M., Siedemnastowieczne sztukaterie w Małopolsce, Kraków 2012.
  • Łoziński J. Z., Grobowe kaplice kopułowe w Polsce (1520-1620), Warszawa 1973.
  • Miłobędzki A., Architektura region u świętokrzyskiego w XVII wieku, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach” 1975, t. 9, s. 57-83.
  • Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980.
  • Rosiński P., Zabytkowe organy w województwie kielecki, Warszawa-Kraków 1992.
  • Wardzyński M., Rzeźba nowożytna w kręgu Jasnej Góry i Polskie Prowincji Zakonu Paulinów, cz. 1: Ośrodek rzeźbiarski w Częstochówce pod Jasną Górą 1620-1705, t. 1, Warszawa 2009.
  • Walanus W., Późnogotycka rzeźba drewniana w Małopolsce 1490-1540, Kraków 2007.
  • Wiśniowski E., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne, Warszawa 1965.
  • Wiśniowski E., Prepozytura wiślicka do schyłku XVIII w., Lublin 1976.
  • Wojtasik Z., Prace konserwatorskie przy zabytkach ruchomych- prowadzone pod od 1990 roku do połowy 2000 pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 63-81.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 123.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: przełom XVI/XVII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Nowy Korczyn
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. buski, gmina Nowy Korczyn
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy