Historia

Barbakan wzniesiony został w XV w., gdy mury miejskie przebudowywane zostały w system bastejowy. Wówczas, za panowania Jana Olbrachta i na skutek zagrożenia ze strony Wołochów, Tatarów i Turków, którzy w swoich wyprawach grabieżczych zapuszczali się do Małopolski, przy bramie Floriańskiej wyburzono baszty i wzniesiono Barbakan. Budowa tej części fortyfikacji trwała w latach 1498–1499, a zgodnie z informacjami zawartymi w kodeksie Baltazara Behema, sam Jan Olbracht kład kamień węgielny pod jego budowę i z zainteresowaniem śledził postępujące prace. Barbakan jest najbardziej wysuniętym na północ fragmentem średniowiecznych fortyfikacji miejskich. Jego głównym celem było wzmocnienie słabo ufortyfikowanej, północnej części systemu obronnego miasta. Wówczas to, w położonym przy Drodze Królewskiej Barbakanie znajdowała się jedna z głównych bram miasta – ułożona na zachód do Bramy Floriańskiej i zwrócona w stronę Kleparza. Około połowy XVI w. obydwa fragmenty murów połączone zostały szyją zewnętrzną, a same mury wzmocniono wieżyczkami strażniczymi. W tamtym okresie Barbakan miał przede wszystkim strzec dostępu do wzniesionego w latach 1565–1566 przez architekta miejskiego Gabriela Słońskiego Arsenału Miejskiego. W latach 1655–1657 przebudowano fortyfikację w system kleszczowy, a następnie wzniesiono tzw. biret według projektu Krzysztofa Mieroszewskiego. Około 1694 roku w szyi Barbakanu umieszczono ołtarz z obrazem Matki Boskiej Piaskowej, który, po tym jak w 1827 roku rozebrano szyję, przeniesiony został do przejścia w Bramie Floriańskiej, gdzie pozostaje do dzisiaj. W latach 1838-1841 w miejscu szyi powstała neogotycka brama z kamiennymi pachołkami i balustradą projektu Karola Kremera, a znajdująca się tam niegdyś fosa została odtworzona. Dalsze, przeprowadzone w Barbakanie prace remontowe przypadają już na lata późniejsze – ok. 1961 rok. Wtedy to, odbyły się tam kompleksowe prace badawcze i remontowe, do których zaangażowano badaczy architektury i archeologii. W latach 1992–1995 miała miejsce gruntowna rewaloryzacja, podczas której odtworzono pierwotny wygląd historyczny Barbakanu. W latach 2009–2010 prowadzono prace przy fragmentach murów, dokonując konserwacji dolnych korytarzy Barbakanu. Ostatnie prace w tym obiekcie dotyczyły remontu mostu Kleparskiego i odbywały się w latach 2022–2024.

Barbakan, zgodnie z założeniami budowniczych, stanowił twierdzę niemal nie do zdobycia. W swojej historii był światkiem i uczestnikiem trwających pod murami miejskimi walk. W październiku 1587 roku odparto atak wojsk arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, który po przegranej batalii zmuszony został do wycofania się z walki o koronę polską. Podczas oblężenia Krakowa w czasie potopu szwedzkiego, załoga Barbakanu skapitulowała w 1655 roku wyłącznie z powodu głodu i wyczerpania amunicji. W 1768 roku Barbakan służył także podczas konfederacji barskiej w walce z wojskami rosyjskimi. Podobnie jak Brama Floriańska, w 1806 roku Barbakan uniknął zburzenia, gdy na skutek dekretu cesarza Franciszka II rozpoczęto likwidację krakowskich murów miejskich. Dzięki staraniom Feliksa Radwańskiego, krakowskiego architekta, konserwatora i senatora zachowano Barbakan wraz z północnym fragmentem murów. Obiekty te, stały się odtąd nie tylko budowlami obronnymi, ale i zabytkami sztuki i fortyfikacji. Zachowany do dzisiaj, jeszcze do 1814 roku, był częścią obiegającego Stare Miasto ok. 4 kilometrowego, podwójnego pierścienia murów obronnych, pokrywających się obecnie z przebiegiem Plant. Współcześnie, obiekt ten udostępniany jest zwiedzającym, a pełniące nad nim pieczę Muzeum Historyczne Miasta Krakowa umożliwia odwiedzającym zapoznanie się z jego historią i wpisanym w nią rozwojem fortyfikacji krakowskich.

Opis

Barbakan zlokalizowany na terenie Plant, pomiędzy murami miejskimi a ul. Basztową, stanowi zabytek architektury obronnej najwyższej klasy. Wzniesiony został na planie niepełnego koła w proporcjach 6:10 z dziedzińcem wewnętrznym i prostokątną szyją od strony południowo-zachodniej. Masywna bryła Barbakanu ma formę zwartej, dwukondygnacyjnej bastei. Obiekt jest murowany, o konstrukcji ceglanej. W przyziemiu szyi użyto kamienia łamanego. Nieotynkowana elewacja posiada wyraźny, kamienny detal architektoniczny. W górnej części murów machikuły wsparto na kamiennych kroksztynach. Dwuspadowy dach z przesuwnicami, pokryto dachówką ceramiczną o konstrukcji więźby krokwiowej. W zwieńczeniu znajduje się siedem wieżyczek obserwacyjnych, na przemian okrągłych i ośmiobocznych, ze strzelnicami i iglicowymi hełmami krytymi blachą miedzianą. Na iglicach wieżyczek umieszczono kule z chorągwiami i z datą 1839 rok. Korytarze sklepione są kolebkowo. W budynku od strony południa umieszczona jest piętrowa brama z ostrołukowym i ceglanym portalem ujętym schodkowym gzymsem. Drzwi drewniane zrobiono z prostych, pionowych desek. W bramie zainstalowano neogotycką kratę, a powyżej niej prowadnicę na łańcuchy. Od strony południowo-wschodniej znajduje się płytki ryzalit z arkadową wnęką i dwiema blendami. Wewnątrz – gotycka brama z ciosowym, ostrołukowym portalem, a po bokach – otwory prowadnic na łańcuchy.

Dziedziniec wybrukowano kostką wapienną o średnicy wewnętrznej 24,4 m i zewnętrznej liczącej ponad 30 m. Dookoła dziedzińca, od strony wewnętrznej, na wysokości pierwszego piętra nadwieszony jest ceglany ganek, dostępny przez dwa wąskie korytarze w grubości murów i umieszczone w szyi przejścia z ceglanymi schodkami. Dziedziniec z zewnątrz otoczony jest fosą w formie przekopu z murem oporowym. Od strony południowej znajduje się pozorowany wał. Na poziomie fosy umieszczono dodatkowe, współczesne stalowe schody kręcone. Mury na całej wysokości odporne na ogień artyleryjski mają grubość wahającą się od ponad 3 m do ok. 45 cm. Solidne, wykonane z dużą znajomością sztuki budownictwa, stanowiły niezwykle skuteczną osłonę dla znajdujących się wewnątrz ludzi. Na Barbakanie rozmieszczono w szachownicę cztery kondygnacje strzelnic przystosowanych do użycia ręcznej broni palnej. Ich gęstość i sposób umieszczenia umożliwiała pokrycie ogniem całego terenu przedpola. Ponadto, w przyziemiu znajdują się kamienne strzelnice kluczowe, a w części naziemnej – strzelnice w formie niewielkich okienek. W machikułach nad bramą południową umieszczone są  okienka ostrołukowe. Od strony Bramy Floriańskiej zachowały się fragmenty dawnej szyi z jazem. Wnętrza obiektu nie zostały zasadniczo przekształcon. Zachował się detal kamienny w postaci portali, kroksztyn i tablic herbowych. Są one dostępne od strony południowej przez piętrową neogotycką bramę. Od strony północno-wschodniej zachowała się brama gotycka. Poniżej znajdują się ceglane, ostrołukowe arkady będące podstawą mostu zwodzonego. 

Oprac. Sylwia Janiarczyk, OT NID w Krakowie, 18.04.2024 r.