Historia

Konkurs na budowę w tym miejscu (obok Barbakanu) nowego hotelu „Palace Hotel Bristol” ogłoszono w 1913 roku. Na konkurs zgłoszono aż 36 projektów. Zwyciężył duet B. Bandurski i W. Miarczyński. Po I wojnie światowej zamysł porzucono i Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa przeznaczyła działkę pod gmach tymczasowego banku emisyjnego. Budowę rozpoczęto w 1921 roku, według projektu Kazimierza Wyczyńskiego. Po jego śmierci, w 1923 roku, pracami kierował Teodor Hoffmann. Na szczycie fasady umieszczono dwie grupy modernistycznych rzeźb wykonanych w sztucznym kamieniu – alegorie rolnictwa (z lewej) i przemysłu (po prawej strony), prace Karola Hukana z lat 1922–1924. Gmach ukończono w 1925 roku i ostatecznie stał się krakowskim oddziałem Banku Polskiego. W 1927 roku gmach nadbudowano o piętro. W 1937 roku „Biuro techniczne Julian Kraushar” zainstalowało w gmachu windy osobowe i ciężarowe firmy Stigler. Podczas okupacji główna siedziba Banku Emisyjnego, którego dyrektorem był Feliks Młynarski (były wiceprezes Banku Polskiego) przyjął stanowisko prezydenta banku powołanego przez gubernatora Hansa Franka, mając zgodę i upoważnienia premiera Rządu Rzeczypospolitej na uchodźstwie Władysława Sikorskiego. Od nazwiska Młynarskiego, okupacyjne banknoty złotowe były nazywane „młynarkami”. Po wojnie krakowski oddział Narodowego Banku Polskiego był wielokrotnie przebudowywany i unowocześniany. W 1951 roku przekształcono główną klatkę schodową na dwubiegową, a stopnie zmieniono na granitowe. W latach 70. pochopnie zmieniono oryginalny wystrój sali operacyjnej. Z kolei w latach 2015–2016 przeprowadzono generalny remont gmachu, m.in. odnowiono elewację, odtworzono pierwotny wystrój sali operacyjnej (w tym posadzkę). Wykonano także nowe wejście do budynku od strony Placu Matejki, a dawne mieszkania na piętrach zamieniono na przestrzeń biurową. Z oryginalnego wystroju przetrwała dekoracja stiukowa (w tym orzeł zygmuntowski na sali operacyjnej), kominki i drzwi sali operacyjnej.

Opis

Bank zlokalizowano w prestiżowym miejscu, z reprezentacyjną fasadą zwróconą na południe, ku Plantom i ul. Basztowej; elewacje boczne zwrócono do Placu Matejki (od zachodu) i do ul. Zacisze (od wschodu). Od północy zostawiono przestrzeń zaplecza (w podworcu znajdowały się stajnie, a potem garaże). Budynek wzniesiono na rzucie trójksrzydłowym. Dwutraktowe skrzydło frontowe posiada korytarz między traktami. W paśmie środkowym znajduje się sień przelotowa, a w trakcie tylnym, po wschodniej stronie sieni – dwubiegowa, główna klatka schodowa. Oba skrzydła boczne są dwutraktowe i wielopasmowe. Rozważano także ulokowanie ozdobionej ryzalitem z czterema kolumnami, w wielkim porządku jońskim i belwederem fasady głównej frontem do Placu Matejki. Uznano jednak, że ul. Basztowa z Pałacem Delegackim z roku 1900 (projekt Alfreda Broniewskiego, obecnie urząd wojewódzki i urząd marszałkowski) jest bardziej reprezentacyjna.

Budynek jest przykładem architektury nurtu akademickiego klasycyzmu, popularnego w latach 20. XX wieku, szczególnie w przypadku siedzib instytucji rządowych (władze odrodzonej Polski przywiązywały dużą wagę do monumentalnej ich oprawy, podkreślając siłę państwa). Gmach wieńczy attyka (przesłania wielospadowe dachy) i modernistyczne rzeźby. Także materiały wykorzystane przy wznoszeniu budynku miały podkreślać powagę instytucji. Cokół wykonano w wapieniu, ściany pokryto sztucznym kamieniem. W elewacjach zewnętrznych wykorzystano kamienny detal (portale, medaliony). Elewacje podwórzowe otynkowano. Sama konstrukcja była nowoczesna - zastosowano konstrukcyjny żelbetowy szkielet. Nad głównym arkadowym wejściem, w kluczu znajduje się płaskorzeźba orła. Kolejne symbole, które zdobią górną część fasady budynku to okazałe reliefy: dwa walczące żubry oraz cztery boczne z wyobrażeniem młodych chłopców ozdobione w ramach festonami roślinnymi. Ich autorem jest Stanisław Popławski (1886-1959). Stropy o konstrukcji żelbetowej, tworzyły w sieniach kasetony. W głównej sali operacyjnej wykonano sklepienie zwierciadlane, dekoracyjnie przeszklone (z płaskim świetlikiem w dachu). Na parterze budynku umieszczono salę operacyjną banku, natomiast na piętrach znajdowały się głównie mieszkania zajmowane przez pracowników banku i ich rodziny, co było standardem w międzywojennych gmachach publicznych. Wejścia do klatek schodowych umieszczono w bocznych, starannie wykonanych, elewacjach gmachu. Bramy we wszystkich elewacjach wykonano ze stali, z detalem kowalskim i przeszkleniami, względnie nadświetlami. Na głównej bramie znajduje się sygnatura „Bracia Tokarze — Kraków Podgórze” (ozdobiona m.in. herbem miasta Krakowa i skrzyżowanymi z sobą kaduceuszami). Równie starannie wykonano stolarkę, przykładając się zwłaszcza do drzwi z sieni do hali operacyjnej – wieloskrzydłowe, płycinowe, z kryształowymi przeszkleniami i dekoracją snycerską. Efektowny detal budynku podkreśla starannie dobrane (po remoncie w 2017 roku) oświetlenie elewacji. 

Wnętrze banku jest dostępne z ograniczeniami, w ramach funkcji banku. W 2020 roku uruchomiono w gmachu nim Krakowski Salon Ekonomiczny NBP. Ekspozycja w atrakcyjny sposób ukazuje historię polskiego pieniądza na tle przemian społeczno-gospodarczych. Można ją zwiedzać od poniedziałku do piątku w godzinach 8.00–15.00. Zwiedzanie trwa około godziny. Dostęp dla osób na wózkach inwalidzkich zapewniony jest przez wejście od strony placu Matejki – Plac Matejki 1 (Klatka B). Obsługiwane jest ono przez pracownika Straży Bankowej NBP, którego należy powiadomić przez domofon umieszczony obok wejścia.

Oprac. Roman Marcinek, NID, listopad 2025