Historia

Brama Floriańska wzniesiona została na skutek nadanego przez Bolesława Wstydliwego w 1257 roku przywileju lokacyjnego Krakowa, który dał początek wznoszenia wspólnego systemu obronnego miasta. Pierwsza wzmianka źródłowa dotycząca jej istnienia pochodzi z 1307 roku, a jej nazwa związana jest ze znajdującym się niedaleko kościołem św. Floriana na Kleparzu. Brama Floriańska była główną spośród siedmiu bram usytuowanych w linii murów obronnych umożliwiających wejście do miasta. Podlegała ona cechowi kuśnierzy i połączona była murem kurtynowym z basztą Pasamoników i basztą Stolarską. Nazywana Porta Gloriae, czyli Bramą Chwały. To przez nią do miasta wkraczali powracający królowie, dyplomaci czy inne znane osobistości odwiedzające Kraków. Brama otwierała Drogę Królewską (Via Regia) – tędy prowadziła trasa pochodów koronacyjnych i pogrzebowych monarchów i ich rodzin. Wewnątrz Bramy Floriańskiej do dzisiaj zachowane zostały ślady trzech historycznych kondygnacji z zaznaczonymi wyraźnie poziomami użytkowymi. Pierwsza znajduje się na wysokości 5,3 m nad obecnym poziomem ulicy, z zachowanym stropem ponad sklepieniem bramnym. Druga sięga do wysokości 11,4 m i widoczna jest w kaplicy, trzecia natomiast o wysokości 15,3 m i znajduje się w miejscu kamiennej posadzki u podstawy krenelaża. W latach 1391–1397 przeprowadzono prace remontowe pod kierownictwem Jana Czispera i Marcina Lindintolde, w wyniku których podwyższono wieżę oraz dobudowano podwale osłonięte zewnętrznym murem. Przed 1473 rokiem brama ponownie została podwyższona, a pod koniec XV w. cała fortyfikacja przebudowana zastała w system bastejowy. Następnie bramę połączono warownym korytarzem z ukończonym w 1499 roku Barbakanem. W XVI w. mieściły się w niej stajnie miejskie, a brama była stopniowo dewastowana, co nastąpiło w głównej mierze w wyniku najazdu szwedzkiego. W 1806 roku Brama Floriańska uniknęła zburzenia, kiedy to dekretem cesarza Franciszka II nakazano całkowite wyburzenie murów obronnych. Zachowanie Bramy zawdzięcza się senatorowi Wolnego Miasta Krakowa Feliksowi Radwańskiemu, który sprzeciwił się całkowitemu zniszczeniu średniowiecznych umocnień. W podziękowaniu za ten czyn, na zachowanym odcinku fortyfikacji, tuż przy ul. Pijarskiej, zamieszczona została poświęcona Feliksowi Radwańskiemu tablica pamiątkowa. 

W 1680 roku przeprowadzony został generalny remont Bramy, w wyniku którego uzyskała ona częściowo barokowy wystrój. Po 1822 roku, w miejscu dawnych, zlikwidowanych murów zewnętrznych założono Planty. W 1827 roku zburzono szyję Barbakanu, po czym przebito ostrołukowe przejścia, a w 1909 roku usunięte zostały krenelaże w kurtynie pomiędzy basztami Floriańską i Pasamoników. Prace remontowe kontynuowane były w XX. Ostatnią, kompleksową konserwację Bramy Floriańskiej przeprowadzono w latach 2001–2008, którą objęto dach, kaplicę nad przejściem oraz wątki kamienne. Obecnie Brama Floriańska to symbol miasta i jedna z nielicznych pozostałości po systemie obronnym średniowiecznego Krakowa. 

Opis

Brama Floriańska w Krakowie położona jest w północnej części umocnień, tuż przy zakończeniu ul. Floriańskiej. Znajduje się ona bezpośrednio na osi prowadzącej ze Starego Miasta do Kleparza i kościoła św. Floriana. Wzniesiona w celach obronnych i licząca 34,5 m wysokości wykorzystywana jest dzisiaj jako jedno z miejsc na trasie muzealnej Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Brama wzniesiona na planie prostokąta jest pięciokondygnacyjna, murowana z kamienia łamanego i cegły na najwyższej kondygnacji. Zwarta, masywna bryła bramy rozszerza się delikatnie do dołu. Podziały poziome uwidocznione są jedynie w obrębie parteru i ostatniej kondygnacji. Nieotynkowaną, kamienno -ceglaną elewację bramy zdobią kamienne detale architektoniczne. W przyziemiu znajduje się ostrołukowy przejazd sklepiony krzyżowo. Na poziomie parteru występuje sklepienie kolebkowe, a na poziomie pietra sklepienie gwiaździste. Wyższe kondygnacje są nakryte stropami belkowymi. Obok przyziemia, od wschodu, znajduje się przejście, z którego poprowadzono kamienne schody na poziom ganków murów kurtynowych. Otwór bramy zakończono ostrym łukiem, o wysokości około 3,5 m i szerokości niemal 4 n.. W przejeździe bramy w ścianie zachodniej znajduje się drewniany, barokowy ołtarz Matki Boskiej Piaskowej, pochodzący z ok. poł. XVII w. Ołtarz ten pierwotnie znajdował się w szyi Barbakanu, a po jej zburzeniu w 1834 roku przeniesiony został tutaj.

Na pierwszej kondygnacji, zaraz pod głównym przejściem bramy, znajduje się kaplica z ołtarzem i polichromią. Dostęp do pozostałych kondygnacji możliwy jest przez mieszczącą się w jej wnętrzu klapę. Na parterze w elewacji północnej znajduje się ciosowy otwór bramny z przyporami, a powyżej wykonana w pracowni Zygmunta Langmana według projektu Jana Matejki neogotycka tarcza z Orłem Piastowskim z 1882 roku. Od strony ul. Floriańskiej, na elewacji południowej, na całej szerokości wieży, znajduje się murowany, płytki taras z kamienną, maswerkową balustradą z motywem rybich pęcherzy. Na osi środkowej zamieszczono tarczę z herbem Krakowa.

Na drugiej kondygnacji ostrołukowy portal z 1889 roku udekorowano laskowaniem. W nadświetlu umieszczono kamienny krzyż. Znajdujący się powyżej schodkowy gzyms przechodzi na elewacje boczne. Nad nim z kolei znajduje się pochodząca z ok. 1760 roku arkadowa nisza w rokokowej ramie, a w niej figura św. Floriana. W piątej kondygnacji kamienne ozdobne kroksztyny wspierają ceglane machikuły oraz otwory okienne strzelnicowe. Czterospadowy dach bramy wieńczy pochodzący z ok. 1680 roku niski barokowy hełm kryty dachówką ceramiczną. Hełm ze sterczyną pokryty jest blachą miedzianą. Konstrukcja więźby dachowej jest krokwiowa, a pod dachem znajduje się tynkowany skromny gzyms podokapowy.

Oprac. Sylwia Janiarczyk, OT NID w Krakowie, 17.04.2024 r.