Historia

Założenie w początku XVII wieku prywatnego miasta Klimontowa było wyrazem wzrastającej wówczas siły i aspiracji warstwy magnackiej w Polsce. Właściciel okolicznych dóbr, Jan Zbigniew Ossoliński posłużył się organizacyjnym i urbanistycznym wzorcem średniowiecznym, ale w formie uproszczonej i otwartej. Wytyczono m.in. prostokątny plac rynkowy, wychodzące zeń narożnikowo ulice i dość płytkie kwartały zabudowy. Miasto rozwijało się harmonijnie; z czasem wzbogaciło się o dwa zespoły sakralne – klasztor i kościół farny (z mianem kolegiaty) i wchłonęło pobliską wieś. Ale już w połowie XVII wieku, przez wojny, pożary i zarazy znacznie podupadło, kurcząc się też przestrzennie i doznając w 1870 roku degradacji do roli osady. Dopiero pod koniec XIX wieku w miejscowości nastąpiło ożywienie gospodarcze - na obrzeżach pojawiło się kilka zakładów wytwórczych, a w centrum murowane domy, powoli wypełniając stare struktury urbanistyczne. Liczna była tu społeczność żydowska. W międzywojniu miasteczko rozwijało się naturalnie w kierunku zachodnim, lokując tu bezpośrednio na zapleczu Rynku, istotne obiekty użyteczności publicznej (dom kultury, szkoła). W układzie przestrzennym powstało powiązanie kompozycyjne z odległym o około dwa kilometry w kierunku zachodnim zespołem pałacowo-parkowym (siedzibą właściciela).

Po znacznych zniszczeniach podczas II wojny światowej miasteczko odbudowało się szybko – w starym układzie, w dużej mierze samorzutnie i na starych fundamentach. W latach 70. i 80. XX wieku rozwinęło się znacznie powierzchniowo, głównie w kierunku wschodnim (powstała tu gęsta, chaotyczna zabudowa zagrodowa i mieszkaniowa jednorodzinna) i w kierunku zachodnim (gdzie ulokowano duże obiekty publiczne, usługowe i sportowe). Powstała też wtedy, ważna dla miasteczka, wschodnia obwodnica trasy Kielce-Tarnów. Obecnie miasto rozbudowuje się w sposób typowy dla swoich czasów – zamętu po transformacji państwa oraz niedostatkiem środków i planowania, jak też dla swojej typologii – małomiasteczkowej, z zanikiem lokalnego rzemiosła i zmiana struktury handlu. W XXI wieku już „zrewitalizowano” rynek, a w 2020 roku Klimontów ponownie stał się miastem. 

Opis

Niewątpliwie atrakcyjny jest układ krajobrazowy miejscowości – z dominantami wież dwóch zespołów sakralnych: klasztoru dominikanów ufundowanego w 1613 roku, tuż po założeniu miasta oraz kościoła parafialnego (kolegiackiego) wzniesionego w połowie XVII wieku i stanowiącego wybitny przykład architektury baroku na ziemiach polskich. W śródmiejskiej zabudowie znajduje się ponadto budynek synagogi, ocalałej z pożogi II wojny światowej, ale obecnie opuszczonej. Obiekty te objęte są niezależnymi wpisami do rejestru zabytków i posiadają odrębne noty w portalu. Samo miasto zorganizowane jest nadal wokół rynku, który nadal odczuwany jest jako centrum miejscowości, mimo niewystępowania tu jakiejś funkcji publicznej; pozostało użytkowanie handlowe i częściowo rekreacyjne (nawet przyzwoicie niedawno zagospodarowany, mimo niekompletności zabudowy pierzejowej).

Generalnie w Klimontowie niewielka jest miąższość urbanistyczna, kwartały pozarynkowe w pełni się nie wykształciły. W związku z tym pozarynkowe wnętrza urbanistyczne to w zasadzie tylko przestrzenie ulic; może oprócz placu przy farze, wzniesionej na wzgórzu i otoczonej starodrzewem. Pewnej degradacji uległ obszar w dawnej dzielnicy żydowskiej, gdzie dawna synagoga ginie obecnie w otoczeniu luźnej współczesnej zabudowy. Spory potencjał ma natomiast wspomniany plac u stóp fary, na zapleczu rynku - flankowany budynkami Urzędu Gminy, a obecnie poświęcony komunikacji. Zabudowa miasta to przeważnie indywidualne domy mieszkalne - w centrum występujące w zwartej, kalenicowej zabudowie pierzejowej, dalej już wolnostojące, w dużej części o współczesnym rodowodzie. Wśród obiektów użyteczności publicznej są i te starsze – Dom Kultury, kamienica zasłużonego, dziewiętnastowiecznego jeszcze obywatela doktora Jakuba Zysmana (obecnie Urząd Miasta), o dobrej, międzywojennej architekturze i nowsze (szkoły, remiza) o wiarygodnym dla swej funkcji, ale typowym i bezosobowym wyglądzie; najnowsza zaś jest tylko dość udana rozbudowa szkoły średniej. Zauważa się też (na obrzeżach przy głównych drogach wylotowych) lokalizację współczesnej infrastruktury technicznej, np. stacja benzynowa, targowisko. Nie występuje w omawianym ośrodku zblokowana zabudowa mieszkalna wielorodzinna ani intensywna jednorodzinna - pozostały stare, interesujące ekspozycje krajobrazowe z dominantami wież kościelnych.

Zabytek dostępny.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, OT NID w Kielcach, maj 2026 r.

Bibliografia         

• Baliński M., Lipiński T., Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, t. 2, Warszawa 1844.
• Chądzyński J. N., Historyczno-statystyczne opisy miast starożytnych w ziemi sandomierskiej leżących, t. 2, Warszawa 1856.
• Głowacki K., Układy przestrzenne historycznych miast regionu sandomiersko-kieleckiego XIII-XX, t. 2, Kielce 2002, mps w zasobach NID.
• Janowski Al., Wycieczki po kraju II, Opatów – Ujazd – Klimontów – Ossolin – Sandomierz, Warszawa 1900.
• Komada D., Klimontów – układ urbanistyczno-krajobrazowy. Karta ewidencyjna zabytku, Kielce 1988, w zasobach ŚWKZ.
• Lutostańska A., Klimontów, studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasta, Warszawa 1960, mps. w zasobach ŚWKZ.
• Marcinkowski S., Miasta Kielecczyzny, przemiany społeczno-gospodarcze 1815-1869, Kraków 1980.
• Nebelski E., Klimontów, miasto prywatne rodu Ossolińskich 1240-1990, Klimontów 1993.
• Renz R., Życie codzienne w miasteczkach województwa kieleckiego 1918-1939, Kielce 1994.
• Wiech S., Miasteczka guberni kieleckiej w latach 1870 - 1914, Zabudowa - rozwój - społeczeństwo, Kielce 1995.
• Wiśniewski J., Dekanat sandomierski, Radom 1915.
• Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, t. 15, województwo kieleckie, oprac. K. Myśliński, Warszawa 1995.