Historia obiektu

Zabytkowy zespół miasta lokacyjnego powstał w 2. poł. XIV w. tj. w okresie intensywnego rozwoju sieci miejskiej na prawie magdeburskim po przyłączeniu Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Królestwa Polskiego przez króla Kazimierza Wielkiego. Osnowę układu urbanistycznego Tyczyna stanowił wydłużony na osi N-S prostokątny plac rynkowy o wymiarach 132 x 66 m. (3 x 1,5 sznura), który rozmierzono na lekko opadającym w kierunku pn. zboczu wzniesienia przy starej drodze publicznej wiodącej z Rzeszowa do Sanoka. Miasto założono w oparciu o przywilej lokacyjny wydany przez monarchę w dniu 14 marca 1368 r. w Niepołomicach. W okresie późnego średniowiecza i we wczesnej epoce nowożytnej plac rynkowy pełnił rolę głównego miejsca wymiany handlowej dla wsi przynależnych do kompleksu dóbr ziemskich majętności tyczyńskiej. Zasadźcą nowego ośrodka miejskiego był Bartold zwany Tycznerem, który na zlecenie właściciela dóbr tyczyńskich Ottona z Pilczy zajmował się organizacją akcji lokacyjnej na tzw. „surowym korzeniu”. Układ przestrzenny Tyczyna ze względu na lokalne uwarunkowania terenowe oparty był na niepełnym planie szachownicowym, który w swoim kompletnym wariancie standardowo stosowano w okresie średniowiecza. Układ tego typu charakteryzował się szachownicowym rozplanowaniem prostopadłych ulic wychodzących z narożników rynku i regularnymi kwartałami zabudowy. Pełny układ ulic wychodzących z rynku ze względu na ukształtowanie terenu rozwinął się tylko w pn.-wsch. narożniku placu rynkowego. Rynek otoczony był pojedynczymi blokami zabudowy, za którymi ciągnęła się linia obwałowań ziemnych wyznaczających obszar miasta, na zewnątrz których usytuowane były ogrody należące do mieszczan. Działki siedliskowe w łącznej liczbie 30 miały pierwotnie szerokość ok. 8-10 m i głębokość dochodzącą do 60 m. Cechą charakterystyczną rozplanowania układu urbanistycznego Tyczyna było usytuowanie pierwotnie drewnianego kościoła parafialnego pw. Św. Trójcy i Św. Katarzyny na specjalnym placu za pd. kwartałem zabudowy przyrynkowej, a przed Bramą Sanocką. Na miejscu tej pierwszej świątyni wzniesiony został w 1466 r. przez wojewodę krakowskiego Jana Pileckiego nowy murowany kościół parafialny w stylu gotyckim, który zaczął pełnić ważną rolę w systemie obronnym miasta od strony pd.  Od XV w. wzgórze staromiejskie otoczone było ziemnymi fortyfikacjami, które zostały wzniesione najpierw w systemie zatokowym, a później kleszczowym. Ze względu na niewielki pierwotnie obszar miasta w obrębie obwarowań miejskich (złożonych z wałów ziemnych oraz dwóch bram miejskich) i jednocześnie rozległy teren przewidziany dla niego w przywileju lokacyjnym o powierzchni 112 łanów frankońskich, rozwinęły się jeszcze w XV w. przedmieścia na pd. i pn. od centrum lokacyjnego (Przedmieście Mokra Strona i Przedmieście Hermanowskie). Pierwotnie cała zabudowa miasta była drewniana, która stopniowo w ciągu kolejnych stuleci zastępowana była budynkami murowanymi. W okresie 2. poł. XVII stulecia w pn.-zach. części miasta zwanej Zaułkiem Północnym za Bramą Dworską ukształtowała się dzielnica żydowska. Na terenie tym położonym już poza obwodem obronnym miasta powstała bóżnica, szkoła, szpital i łaźnia. Powstanie dzielnicy żydowskiej związane było ze znaczącym napływem do Tyczyna ludności żydowskiej z województw pd.-wsch. Rzeczypospolitej po wybuchu rebelii kozackiej Bohdana Chmielnickiego w 1648 r. W okresie między 1735 a 1763 z inicjatywy właściciela dóbr tyczyńskich Jana Klemensa Branickiego doszło do gruntownej przebudowy zespołu kościoła parafialnego według planów znakomitego architekta Jana Henryka Klemma. W wyniku tych prac kościół parafialny został przekształcony w trójnawową bazylikę w stylu późnobarokowym. Znaczące zmiany w układzie przestrzennym miasta zaszły u schyłku XVIII i w pocz. XIX w., kiedy miał miejsce zainicjowany przez władze miejskie proces likwidacji systemu ziemno-drewnianych obwarowań miejskich. Zniwelowano wtedy część istniejących jeszcze wałów obronnych i rozebrano stojące na nich parkany. W 1840 r. w pd. części Tyczyna założony został cmentarz parafialny na terenie którego w latach 1877-1883 wzniesiono murowaną kaplicę grobową rodziny Wodzickich. Tradycyjny układ rozplanowania układu przestrzennego został zaburzony również podczas 2. wojny światowej. Po deportacji miejscowej ludności żydowskiej do getta w Rzeszowie przez okupacyjne władze niemieckie pod koniec czerwca 1942 r., decyzją tyczyńskiego burmistrza Jerzego Heucherta wyburzono budynki znajdujące w obrębie dzielnicy żydowskiej istniejącej na terenie Zaułka Północnego. Rozebrano wtedy m.in. synagogę i zdewastowano cmentarz żydowski. Po zakończeniu 2. wojny światowej plac rynkowy został obsadzony przez liczne drzewa i krzewy, co doprowadziło do znacznej redukcji jego funkcji utrwalonych historycznie w ciągu ostatnich kilkuset lat. Dalsze zmiany miały miejsce w 2. i 3. ćw. XX w., kiedy rozebrano kilka budynków znajdujących się w pierzei wsch., a w ich miejscu wniesiono ahistoryczne i kolidujące z tradycyjną zabudową pierzei rynkowych przeskalowane realizacje w postaci budynków Urzędu Miasta i Gminy Tyczyn i domu handlowego.

Opis obiektu

Powstały w 2. poł. XIV w. układ urbanistyczny miasta mimo zachodzących w następnych stuleciach zmian i przekształceń zachował się w dużym stopniu do chwili obecnej. Rynek posiada obecnie kształt wydłużonego prostokąta. Obecnie zabudowę przyrynkową miasta tworzą murowane, parterowe i piętrowe budynki. Główną dominantę przestrzenno-widokową Tyczyna stanowi budynek kościoła farnego, który znajduje się w najwyższej kulminacyjnej części dawnego miasta lokacyjnego. Elementami dysharmonizującymi z historyczną zabudową przyrynkową są wzniesione w okresie PRL budynki dla Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska w Tyczynie i Urzędu Miasta i Gminy Tyczyn, które usytuowane są we wsch. pierzei rynku. Obecnie plac rynkowy pełni nadal typowe dla niego funkcje handlowo-administracyjne oraz komunikacyjne, lecz z występowaniem elementów małej architektury powstałych w XX w. Zaliczyć do nich należy pomnik bitwy pod Grunwaldem oraz zadaszony pawilon studni miejskiej, które usytuowane są na przeciwległych krańcach płyty rynku. Teren znajdujący się między nimi zajmują kwatery roślinności tj. drzew i krzewów, które pojawiły się tutaj w latach 50. XX w. jako nowa wówczas aranżacja wnętrza tyczyńskiego rynku. Za pd. blokiem zabudowy placu rynkowego między ul. Mickiewicza i ul. Kopernika położony jest późnobarokowy zespół kościoła parafialnego, w skład którego wchodzą murowana świątynia pw. Św. Katarzyny z dwiema okazałymi dzwonnicami od strony zach., murowane budynki plebanii i wikarówki (dawnego domu mansjonarzy) oraz ogrodzenie. Nieco dalej na pd. między ul. Mickiewicza i ul. Zagrody położony jest cmentarz parafialny z usytuowaną w zach. jego części kaplicą grobową Wodzickich. Pozostałości fortyfikacji miejskich z okresu późnego średniowiecza i epoki wczesnej nowożytności zachowały się najlepiej za pn. blokiem zabudowy przyrynkowej przy ul. Św. Krzyża, gdzie oglądać można wysoki wał ziemny porośnięty obecnie dość gęsto drzewami i krzewami. Relikty obwałowań miejskich w postaci skarp czytelne są również dobrze między pierzeją wsch. placu rynkowego a ul. Podwale oraz poniżej kościoła parafialnego na zach. od pd. odcinka ul. Mickiewicza, które widoczne są dobrze z ul. Ogrodowej.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny.

Autor noty: dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 02.07.2024 r.