Historyczny układ miasta - Zabytek.pl
Adres
Miasteczko Śląskie
Lokalizacja
woj. śląskie,
pow. tarnogórski,
gm. Miasteczko Śląskie
Historia
Geneza miasta Miasteczko Śląskie wiąże się z zainicjowanym w latach 30. XVI wieku przez księcia opolskiego Jana II i kontynuowanym przez ród Hohenzollernów odrodzeniem wydobycia i przetwarzania rud żelaza, srebra i ołowiu, prowadzonych na obszarze ziemi bytomsko-tarnogórskiej od co najmniej XII wieku do przełomu XIV i XV wieku. Odbudowa górnictwa wpłynęła na rozwój osadniczy księstwa bytomskiego, w tym założenie miast Tarnowskie Góry i Miasteczko Śląskie. Lokację Miasteczka Śląskiego poprzedził kilkudziesięcioletni rozwój działalności górniczej prowadzonej w rejonie średniowiecznej wsi Żyglin, który pociągnął za sobą napływ ludności i przyśpieszenie procesów urbanizacyjnych. W latach 20. i 30. XVI wieku na obszarze dóbr rycerskich Żyglin, w sąsiedztwie szybów kopalnianych, wykształciła się osada górnicza, funkcjonująca pod nazwą Żyglińskie Gory, a od około 1540 roku Georgenberg. W dzień św. Jerzego, 23 kwietnia 1561 roku, margrabia brandenburski, Jerzy Fryderyk Hohenzollern, w miejscu osady lokował miasto Georgenberg. Szybki rozwój miasta zagwarantować miało nadanie mu w 1562 roku wolności górniczej, wzorowanej na Ordunku Gornym, zwalniającej osiedlających się w mieście górników z opłacania podatków, czynszów z domów oraz udzielania usług w zamian za oddawanie dziesięciny w przypadku odkrycia i eksploatacji kruszcu.
Obecnie trudno stwierdzić jednoznacznie, na ile lokacja Georgenbergu pociągnęła za sobą wytyczenie układu urbanistycznego miasta od podstaw, na tzw. surowym korzeniu, a na ile był to proces polegający na adaptacji i ograniczonej regulacji chaotycznie rozwijającej się od lat 30. XVI wieku struktury przestrzennej osady Żyglińskie Gory. Czytelna do dziś siatka ulic nie ma bowiem charakteru regularnego układu. Rozplanowanie i zasięg miasta determinowała powierzchniowa eksploatacja kruszców i rud żelaza. Osią nowego miasta stał się wytyczony zapewne w drugiej lub trzeciej ćwierci XVI wieku trakt (ob. ciąg ul. Gałczyńskiego, Rynek i Woźnickiej), łączący Miasteczko z Tarnowskimi Górami oraz Żyglinkiem, Woźnikami i Częstochową. Przebieg traktu na odcinku miejskim zdeterminowany był lokalizacją rozmieszczonych wokół miasta pól górniczych, co nie pozostało również bez wpływu na kształt i wielkość układu urbanistycznego. Najprawdopodobniej po lokacji Georgenbergu, trakt ten poszerzono w środkowej części miasta, tworząc podłużny rynek na osi północ-południe, na wzór placów targowych w średniowiecznych, przedlokacyjnych osadach targowych. W północno-wschodniej części rynku zlokalizowano wlot nieregularnej, wytyczonej zapewne jeszcze przed lokacją, drogi do Żyglina, w którym aż do trzeciej ćwierci XVII wieku mieścił się jedyny w okolicy kościół parafialny. Utworzono również drogę do młyna przy stawie Włodczenkowskim na granicy Pniowca i Boruszowic. Ponadto, wytyczono siatkę ulic charakteryzujących się krzywolinijnym przebiegiem, podporządkowanym lokalizacji budowli górniczych. Przebieg części ulic mógł być następnie korygowany w zależności od odkrycia i eksploatacji kolejnych złóż kruszców.
W tak wytyczoną siatkę ulic wpisano osiemnaście do dwudziestu nieregularnych kwartałów pod zabudowę. Przypuszczalnie również od początku w strukturze przestrzennej miasta, poza rynkiem z ratuszem, zaistniały dwa istotne funkcjonalnie miejsca – plac targowy w południowo-wschodniej części miasta oraz tzw. dom urzędników właściciela miasta, zlokalizowany na tzw. Kasarni, w południowo-zachodniej części miasta. Krótko po lokacji na terenie miasta funkcjonować zaczął również szpital miejski – przytułek dla starców, szkoła wyznaniowa oraz miejska waga kruszcowa. Obszar ukształtowanego w tym czasie układu urbanistycznego Miasteczka zamykał się mniej więcej w rejonie obecnych ul. Norwida i Rycerskiej (od południa), zbiegu ul. Woźnickiej, Dębiny i Cynkowej (od północy), Dudy (od zachodu) oraz Wybickiego, Czarnieckiego i Dębiny (od wschodu). Z racji późnej proweniencji i ścisłego podporządkowania eksploatacji górniczej miasto pozostało założeniem otwartym, nieumocnionym. Z uwagi na krótki, kilkudziesięcioletni etap rozwoju miasta, zakończony szybkim upadkiem górnictwa złóż kruszców, miasto nie zostało relokowane w inne, dogodniejsze dla osadnictwa miejsce, jak wiele historycznych miast górniczych. Już na początku XVII wieku pozostawało niewielką miejscowością, złożoną z blisko siedemdziesięciu posesji z zabudową drewnianą. W mieście przez ponad sto lat od momentu lokacji nie wybudowano kościoła rzymskokatolickiego z uwagi na protestanckich właścicieli, okres reformacji, a także bliskość kościoła parafialnego w Żyglinie. Do połowy XIX wieku układ i skala przestrzenna Miasteczka nie uległy zasadniczym przeobrażeniom.
Początek stagnacji rozwoju miasta i upadku gospodarczej rangi Miasteczka przypadł na okres wojny trzydziestoletniej. Miasto uległo wówczas znacznemu zniszczeniu m.in. na skutek przemarszów i stacjonowania wojsk protestanckich i cesarskich, w wyniku których spłonęła zabudowa mieszkaniowa oraz XVI-wieczny ratusz. Brak dalszych wzmianek źródłowych na temat eksploatacji złóż kruszca wskazuje na definitywny upadek wydobycia galeny i jej przetwórstwa, przy jednoczesnej kontynuacji wydobycia rud żelaza. W tym samym okresie, w 1623 roku, miasto stało się własnością Łazarza II Henckla von Donnersmarck, który odnowił szesnastowieczne przywileje Miasteczka, co nie uchroniło go od stopniowego przeobrażania się od drugiej połowy XVII wieku w osadę o charakterze rolniczym. Jedyną istotną zmianą w krajobrazie miasta w drugiej połowie XVII wieku była budowa drewnianego kościoła na przyrynkowej parceli. Wzniesiony w 1666 roku kościół filialny, podlegający parafii pw. Narodzenia NMP w Żyglinie aż do 1914 roku, był symbolem aspiracji mieszczan oraz przywiązania do wiary katolickiej po okresie epizodu reformacyjnego na obszarze parafii żyglińskiej. Wokół kościoła założono cmentarz wielkości 140 na 71 stóp, w granicach którego wybudowano wolno stojącą dzwonnicę.
W wyniku przeprowadzonej w Prusach na początku XIX wieku reformy ordynacji miejskiej, Georgenberg oficjalnie utracił prawa miejskie i otrzymał status osady targowej. Z uwagi na wyeksploatowanie większości złóż w czasach nowożytnych, miasto w pierwszej połowie XIX wieku znalazło się poza częścią górnośląskiego obszaru, objętego intensywnym rozwojem przemysłowym i urbanistycznym. Dopiero druga połowa XIX wieku przyniosła ożywienie rozwoju miasta m.in. w związku z reaktywacją górnictwa rud żelaza i wytyczeniem linii kolejowej w sąsiedztwie Miasteczka, co z kolei wpłynęło na odzyskanie praw miejskich w 1886 roku. Lokalizacja nowych kopalni, zakładów i kolejki wąskotorowej nie miała bezpośredniego wpływu na historyczny układ miasta, natomiast zmiany demograficzne i wzrost liczby mieszkańców, skutkowały stopniowym rozwojem przestrzennym miejscowości w bezpośrednim sąsiedztwie zespołu staromiejskiego. Jedną z najbardziej znaczących ówczesnych inwestycji była budowa w latach 1873-1875 nowej, utwardzonej szosy, łączącej miasto z Tarnowskimi Górami oraz Woźnikami, śladem traktu nowożytnego. Drugą i ostatnią w XIX wieku bitą drogę w mieście stanowiła ul. Dworcowa, wybudowana w latach 1885-1886, w związku z otwarciem linii kolejowej Tarnowskie Góry – Lubliniec – Olesno – Kluczbork oraz budową zespołu stacyjnego ok. 2 km od rynku. Wraz z dobrą koniunkturą przybywało na terenie miasta budynków mieszkalnych, początkowo przeważnie jeszcze drewnianych, parterowych. Zabudowa murowana na większą skalę powstawać zaczęła na terenie miasta dopiero od końca XIX wieku.
Na ten okres, przy okazji budowy szosy Tarnowskie Góry – Woźniki, przypadło wprowadzenie w Miasteczku obowiązujących linii zabudowy ulic oraz powstanie dużej części zachowanego do dziś zespołu jednopiętrowych, historyzujących kamieniczek i domów wzdłuż rynku i szosy tarnogórskiej. Obok domostw, wzniesiono w tym okresie również znaczące obiekty użyteczności publicznej, jak nowy gmachy szkoły (1893 rok) i poczty (1863 rok), remizę strażacką (1900 rok), a ponadto, zaadaptowano na ratusz istniejącą już kamienicę przyrynkową (1900 rok). W latach 1905-1908 na powiększonej od zachodu przyrynkowej parceli kościelnej, w miejscu rozebranej organistówki i starej szkoły parafialnej, w sąsiedztwie drewnianego kościoła filialnego wybudowano nową, okazałą murowaną świątynię według projektu Oskara Hossfelda, która stała się nową dominantą wysokościową zespołu staromiejskiego.
W 1815 roku w południowej części miejscowości otwarto nowy cmentarz parafialny. Od drugiej połowy XIX wieku do lat 20. XX wieku w mieście funkcjonował ponadto niewielki cmentarz żydowski z domem przedpogrzebowym, zlokalizowany na południe od zespołu staromiejskiego. Powstanie cmentarza było kolejnym, obok funkcjonującej od ok. 1855 roku przy ul. Piwnej filii synagogi tarnogórskiej – materialnym śladem obecności w XIX wieku na terenie miasta i okolic niewielkiej społeczności żydowskiej. Zabudowa miasta zasadniczo nie ucierpiała w okresie wojny, aczkolwiek w styczniu 1945 r.oku zniszczeniu w wyniku pożaru uległ budynek ratusza, który odbudowano w latach 60. w innych gabarytach, z charakterystyczną wieżą od frontu. W latach 60. XX wieku, w związku z utworzeniem w 1963 roku huty cynku, na zachód od zespołu staromiejskiego wybudowano nowe osiedle mieszkaniowe. Stopniowo zagospodarowywano również poprzemysłowe rejony miasta. Na północ od ul. Dworcowej, w miejscu dawnych cegielni i kopalni rud żelaza, utworzono m.in. zespół ogródków działkowych, stadion sportowy i nowy cmentarz. Pomiędzy ul. Norwida i linią kolejową w kierunku Pyrzowic, rozparcelowano część obszaru pod zabudowę jednorodzinną i ogródki działkowe. Stopniowo zabudowywany jest również zachodni rejon miasta, pomiędzy osiedlem mieszkaniowych i dworcem kolejowym.
Opis
Historyczny układ urbanistyczny Miasteczka Śląska skupiony jest w rejonie zamkniętym ul. Norwida i Rycerską (od południa), zbiegiem ul. Woźnickiej, Dębiny i Cynkowej (od północy), Dudy (od zachodu) oraz Wybickiego, Czarnieckiego i Dębiny (od wschodu). Jest to nowożytne miasto górnicze, wyróżniające się w skali województwa śląskiego nietypowym układem urbanistycznym, łączące elementy rozplanowania charakterystyczne dla średniowiecznych osad targowych i miejskich układów szachownicowych. Układ miasta rozplanowany jest w formie ulicowo-pasmowej, podporządkowanej głównej osi kompozycyjnej, tj. przebiegowi XVI-wiecznego traktu z Tarnowskich Gór do Woźnik (obecnie ciąg ulic Gałczyńskiego, Rynek i Woźnickiej), pełniącego zarazem funkcję wydłużonego rynku w środkowej części miasta. Składa się w uproszczeniu z czterech pasm zabudowy, oddzielonych dwiema równoległymi do rynku drogami o nieregularnym przebiegu, wytyczonymi w układzie zbliżonym do południkowego, tj. obecnie ul. Matejki i Fredry oraz ul. Czarnieckiego i Dębiny, mającymi początek i koniec w północnej i południowej części miasta, w rejonie wlotu do traktu tarnogórskiego i na pl. W. Jagiełły. Zlokalizowane między nimi pasma, podzielone zostały na mniejsze, nieregularne, w większości czworokątne bloki zabudowy, za pomocą ulic orientowanych równoleżnikowo. Ulice te w większości najprawdopodobniej nie miały wyłącznie charakteru miedzuchów z uwagi na skomunikowanie z nowożytnymi traktami komunikacyjnymi, tj. do funkcjonującej już w XVI wieku kuźni w Brynicy oraz do Żyglina. Większość spośród tych ulic zachowała się do czasów współczesnych, jedynie nieliczne uległy zatarciu.
W strukturze miasta, poza rynkiem, czytelne są również dwa wnętrza urbanistyczne w formie placów, tj. Plac Władysława Jagiełły oraz poszerzenie ul. Rubinowej w części północnej. Pl. Jagiełły, określany w tradycji lokalnej jako Kaczy Rynek (Entenring), czyli dawny obszar targowy. Obecne proporcje i wielkość placu nie odpowiadają proporcjom wnętrza nowożytnego. Nieznana jest geneza niewielkiego, trójkątnego placu u zbiegu ob. ul. Rubinowej, Dębiny i Czarnieckiego. Nie można wykluczyć zarówno, iż przestrzeń ta stanowiła pierwotnie część regularnego bloku zabudowy, ani że funkcjonowała jako plac. Brak jest danych do pierwotnego sposobu rozmierzania miasta i poszczególnych bloków zabudowy. Biorąc pod uwagę wielkość bloków i miedzuchowy charakter części ulic, można przypuszczać, że większość bloków zabudowy mogła być pierwotnie podzielona na parcele jednofrontowe. Taki sposób zagospodarowania jest nadal jeszcze czytelny m.in. w blokach przyrynkowych, gdzie pomimo późniejszych podziałów działek i wymiany substancji budowlanej, parcele są w większości jednofrontowe, z zabudową mieszkalną skupioną od frontu i zapleczem gospodarczym w głębi działki. W programie miasta lokacyjnego uwzględniono również m.in. parcele pod budowę ratusza, szpitala miejskiego, szkoły ewangelickiej (od XVII wieku rzymskokatolickiej), natomiast nie wyznaczono działki kościelnej.
Dokładna lokalizacja pierwotnego ratusza, zniszczonego w trakcie wojny trzydziestoletniej, nie jest znana. Również w rejonie rynku, w sąsiedztwie wybudowanego znacznie później kościoła filialnego, usytuowany był budynek szkoły (późniejszej organistówki). Nie jest znana lokalizacja przytułku miejskiego, który zgodnie z przekazami ulokowany był „na Dębinie”, czyli w rejonie obecnej ul. Dębiny, na obrzeżach miasta. W bloku zabudowy w południowo-zachodniej części miasta, w rejonie traktu do Tarnowskich Gór, do początku XIX wiieku mieścił się ponadto gmach rządcówki (od XVIII wieku również folwark), wzniesiony na początku XVII wieku w obrębie własności kolejnych właścicieli miasta (obecnie ul. Gałczyńskiego 11). Budowa pierwszej na terenie miasta świątyni w 1666 roku, tj. drewnianego kościoła filialnego, po zachodniej stronie rynku, pozostała bez wpływu na ukształtowany już od wieku układ urbanistyczny i siatkę parcelacyjną.
Na terenie dawnego miasta Miasteczko Śląskie zachowało się stosunkowo dużo zabudowy historycznej, przy czym są to niemal wyłącznie obiekty wybudowane nie wcześniej niż w ostatnich dekadach XIX wieku, z przewagą budynków z pierwszej połowy XX wieku. Najokazalsza i dominująca przestrzennie zabudowa o charakterze mieszkalnym, usługowym, municypalnym i sakralnym mieści się w rejonie Rynku, ul. Gałczyńskiego i na krótkim odcinku ulicy Woźnickiej, a także na wschodnim odcinku ul. Dworcowej. Skupione są tu najważniejsze obiekty, tj. neogotycki, jednonawowy kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP z początku XX wieku, drewniany, jednonawowy kościół pod tym samym wezwaniem z drugiej połowy XVII wieku wraz z wolno stojącą dzwonnicą, gmach ratusza z końca XIX wieku w formie po socrealistycznej rozbudowie w latach 60. XX wieku, czy historyzujący gmach szkoły z końca XIX wieku. Pozostałe, znaczące w skali miasta historyczne obiekty municypalne i sakralne, jak zmodernizowany budynek dawnej remizy strażackiej z ok. 1900 roku oraz odbudowany w 1952 roku klasztor zakonu Sióstr Służebniczek NMP, usytuowane są na obrzeżach obszaru staromiejskiego.
Rynek oraz ul. Gałczyńskiego i Woźnicka są jedynym na terenie miasta rejonem z zabudową podporządkowaną historycznym liniom zabudowy, z obiektami szerokofrontowymi mieszczącymi przejazdy bramne oraz wolno stojącymi, ze zlokalizowanymi po bokach dojazdami na podwórza. Czytelny jest sposób kształtowania zabudowy od przełomu XIX/XX wieku w sposób zwarty, w formie pierzejowej. W rejonie tym dominuje zabudowa historyczna, przeważają budynki kalenicowe, o zróżnicowanych gabarytach, wysokości kalenic i szerokości. Dominują obiekty jednopiętrowe, występują ponadto pojedyncze budynki parterowe i dwupiętrowe. Przeważają budynki kryte dachami siodłowymi, nieliczne kryte są dachami dwuspadowymi z krótką połacią frontową bądź dachami pulpitowymi. Zróżnicowany jest również sposób opracowania elewacji frontowych. Część kamienic stanowi przykłady skromnej, małomiasteczkowej zabudowy eklektycznej i neostylowej – neobarokowej (np. ul. Woźnicka 1), neorenesansowej (np. Rynek 4, 9, 10, 18; ul. Woźnicka 9), neorenesansowej w typie północnym (np. Rynek 17), neomanierystycznej (np. Rynek 3) czy neoklasycystycznej (np. Rynek 8). Fasady są otynkowane lub licowane cegłą klinkierową w całości bądź łączone z partiami otynkowanymi, zdobione typowym detalem architektonicznym, opracowanym sztukatorsko, w cegle, rzadziej w kamieniu.
Osobną, nieliczną grupę na obszarze miasta stanowią obiekty willowe z końca XIX wieku, zróżnicowane formalnie, gabarytowo i stylowo, jak eklektyczna willa z narożną wieżyczką przy ul. Dworcowej 11, okazała, neorenesansowa, wolno stojąca willa Rubina przy ul. Dębina 1 czy wolnostojący, neorenesansowy gmach dawnego nadleśnictwa Henckel von Donnersmarcków przy ul. Gałczyńskiego 11. W pozostałych częściach obszaru staromiejskiego, rozmieszczona jest głównie wolno stojąca zabudowa mieszkalna, nierzadko z gankami, przeważnie również z przyległą lub sąsiadującą zabudową gospodarczą, usytuowana we frontowej części działek, bezpośrednio przy ulicy lub poprzedzona niewielkimi przedogródkami. Część obecnie istniejącej zabudowy ma charakter powojenny i współczesny, choć nie zdominowała jeszcze krajobrazu rejonu staromiejskiego.
Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 02.02.2026 r.
Rodzaj: układ przestrzenny
Forma ochrony: Rejestr zabytków
Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_24_UU.11365
Zobacz także w najbliższej okolicy
9 obiektów
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu zespół kościoła pw. Wniebowzięcia NMP
Opracowane przez NIDMiasteczko ŚląskieDworcowazespół kościoła pw. Wniebowzięcia NMP -
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu d. kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
Miasteczko ŚląskieRynekd. kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
Opracowane przez NIDMiasteczko ŚląskieDworcowaKościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu dom (chałupa)
Miasteczko ŚląskieAndrzeja Modrzewskiego 7dom (chałupa)Obiekt nieistniejący
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu dom
Miasteczko ŚląskieWoźnicka 18domObiekt nieistniejący
9Pokaż wszystkie