Historia

Fragment muru przy plebanii kościoła św. Jakuba – piotrkowskiej fary – jest w dużej mierze zrekonstruowany. Relikty tego muru z XIV w. znajdują się w przyziemiu plebanii. Podczas jej budowy w 1754 r. zaadaptowano południowy, 40 metrowy odcinek murów i 10 metrowy odcinek wschodni. W związku z tym, że mur był w złym stanie technicznym pokryto go okładziną, u podstawy grubości ok. 100 cm, na wysokości ok. 4 metrów - 20 cm.

Mur powstawał etapami od początku XIV w. Lico muru wymienione w XVII w. prawdopodobnie naprawiane z trakcie wojen szwedzkich. Później również wielokrotnie przemurowane z zachowaniem wątku kowadełkowego z pocz. XVI w. Blankowany krenelaż zbudowany prawdopodobnie z latach 40. XX w. Prawdopodobna wysokość muru na tym fragmencie wynosiła dziewięć metrów. W 1977 r. fragment wschodni muru (w bezpośrednim sąsiedztwie klasztoru) zawalił się. Część skarpy muru oporowego wychyliła się w kierunku ogrodu klasztornego. Konserwację muru - prace odwadniające, przemurowanie fragmentu lica - przeprowadzono w 1989 r. 

Zachodni mur miejski powstał w końcu XIV w. podczas powiększana obwodu obronnego poprzez włączenie w granice Piotrkowa tzw. Nowego Miasta (ob. ul. Rycerska). W murach tych znajdowała się Brama Sieradzka. W 1627 r. rozpoczęto budowę kościoła i klasztoru Dominikanek z fundacji Katarzyny Rokszyc Warszyckiej, podkomorzyny sieradzkiej. W II poł. XVII w. rozbudowano główny budynek klasztoru przez przesklepienie przejścia między nim a murem miejskim i nadbudowanie jednego piętra. W latach 30. XVII w. wzmocniono i podmurowano narożną szkarpę i silnie spękane ściany Bramy Sieradzkiej. Zamurowano krenelaż i przekształcono go w okienka strzelnicze. W 1767 r. mur podparto szkarpami. Pod koniec XIX w. został otynkowany tworząc jednolity mur z zabudowaniami klasztoru. Część dolna opracowana została jako cokół wyżej tynk pokryty został pozornym boniowaniem w układzie pasowym. Wieńczył go gzyms kordonowy. W części górnej znajdowała się 10 otworów okiennych w bogato opracowanych ramach. 

W latach 50. XX w. przeprowadzono wstępne badania muru. Konserwację muru zakończono w 2015 r.

Opis

Fragment muru miejskiego znajduje się na wschodniej granicy Starego Miasta, w kierunku południowo-wschodnim od Rynku, na terenie zespołu kościoła farnego pw. św. Jakuba ograniczonym ulicami: Garncarska, Krakowskie Przedmieście, Starowarszawska, Zamurowa. U zbiegu ulic Garncarskiej i Krakowskie Przedmieście. Od strony ul. Krakowskie Przedmieście przylega do niego ogrodzenie plebanii kościoła. 

Mur wysokości ok. 1,6 m wykonany z kamieni polnych na zaprawie wapiennej, zwieńczony warstwą cegieł o wysokości 1,2. m, na zaprawie wapiennej. Cegły w dziewięciu warstwach, o wymiarach 18x14x9,6 w układzie wątku polskiego. Lico części ceglanej cofnięte o ok. 10 cm w stosunku do kamiennego. Wewnątrz muru wypełnienie z kamienie i cegieł spojonych zaprawą wapienną. Elewacja zachodnia na odcinku ok. 15 m wzmocniona ceglaną okładziną tynkowaną tynkiem cementowym. 

Fragment murów stanowi południową granicę starego Miasta, przy zbiegu ulic Łaziennej mikrej i Pijarskiej. Od północy ogranicza plac Niepodległości, od wschodu wygradza posesję oo. Jezuitów. Na skraju muru od strony zachodniej znajdują się schody łączące poziom ul. Łaziennej Mokrej z płytą Placu Niepodległości. Mur wykonany jest z kamienia i cegły na zaprawie wapiennej w technice „opus emplectum” – lico ceglane, wnętrze wypełnione kamieniami, cegłą i gliną spojone zaprawą wapienną. Górna partia murów – blankowany krenelaż, długości ok. 23,50 m. wykonany z cegły ceramicznej na zaprawie wapiennej, cegła o wymiarach 27x13x6,5 – lata 40 XX w. Korona krenelażu przykryta warstwą cegieł w układzie rolkowym. Lico muru wykonane wiązaniem kowadełkowym. Mur fundamentowy, od południa z niską odsadzką, ok. 10 cm z kamieni narzutowych na zaprawie wapiennej. Głębokość fundamentów ok. 70-80 cm. Od strony zachodniej mur o długości ok. 13 m i wysokości ok. 2,15 m wykonany z kamienia na odsadzce 30-40 cm. Na zachodnim skraju muru schody.

Zachodni fragment murów miejskich stanowi wschodnią granicę placu Kościuszki, od zachodu ogranicza kompleks budynków kościoła i dawnego klasztoru Dominikanek. Po północnej stronie muru znajduje się gmach tzw. gimnazjum żeńskiego, z końca XIX w. połączony z klasztorem łącznikiem. Od południa do muru przylega piętrowa kamienica narożna Rycerska 5/ Sieradzka 5/ Kościuszki 6. Do muru bezpośrednio przylega budynek dawnego klasztoru Dominikanek, stanowiący zachodnie skrzydło zespołu. 

Od poziomu chodnika do wysokości 5,20 m lico muru wykonane z kamienia polnego na zaprawie wapiennej. Od wysokości 5,2 m do 8,5 m mur z cegły o wymiarach 28 cm x 14 cm x 9,8 cm., na zaprawie wapiennej. W partii ceglanej wątek polski. Od 8,5 m do 9 m nadbudowa XIX-wieczna z cegły maszynowej i rozbiórkowej. Lico muru ceglanego, w stosunku do lica kamiennego, cofnięte o ok. 10 cm. Między partią kamienną a ceglaną pas dekoracyjny złożony z dwóch warstw cegieł w układzie na płask oraz jednej warstwy w układzie rombem skośnym. 

Elewacja zachodnia, dwuczęściowa. W części południowej pojedyncza oś w dolnej partii muru – brama wejściowa na dawny dziedziniec klasztorny. Otwór zwieńczony łukiem odcinkowym w tynkowanej, malowanej na biało opasce. Wyżej dwa prostokątne otwory okienne również zwieńczone łukiem odcinkowym, bez okien. W części północnej jedenaście, nieregularnie rozmieszczonych, prostokątnych otworów okiennych klasztoru. Okna cofnięte w stosunku do lica osadzone w profilowanych opaskach, z gzymsem odcinkowym zwieńczonym symetrycznym centralnie umieszczoną palmetą flankowana spływami wolutowymi. Pod oknami parapet w formie odcinka gzymsu wspartego na konsolach. 

Obiekt dostępny z zewnątrz.

Oprac. Agnieszka Lorenc-Karczewska, OT NID w Łodzi, 27.04.2020 r.