Historia

Posesję przy ulicy Branickiego 1 nabyła około 1923 roku Maria Joanna Drucka-Lubecka, prawdopodobnie od rodziny Lipszyców. Maria Joanna z domu Zamoyska Drucka-Lubecka była wdową po Władysławie Druckim-Lubeckim, właścicielu licznych majątków rodowych na Grodzieńszczyźnie i Polesiu. Książe swoją siedzibę rodową zbudował w Szczuczynie pod koniec XIX wieku. W 1907 roku pełnił obowiązki prezydenta Grodna, a w 1909 roku kupił dobra Teresin. Władysław Drucki-Lubecki został zamordowany w niewyjaśnionych okolicznościach w 1913 roku. Pozostały po nim majątek odziedziczyła żona Maria Joanna oraz ich syn Jan Drucki-Lubecki. To właśnie jemu przypisuje się sfinansowanie budowy domu na posesji przy ulicy Branickiego 1 w Białymstoku. W maju 1937 roku prasa donosiła, że książę ma zamiar wznieść na placu tym czteropiętrową kamienicę czynszową, w której urządzone zostaną nowoczesne mieszkania.

Budowę domu rozpoczęto około połowy 1937 roku, a zakończono w połowie 1938 roku. Wtedy właśnie wprowadzili się pierwsi lokatorzy. W artykule zamieszczonym w „Dzienniku Białostockim” z 7 stycznia 1938 roku informowano, że Białystok odczuwa w ostatnich czasach dotkliwy brak wolnych mieszkań i sklepów. Jest to zjawisko świeżej daty, gdyż dotychczas był raczej nadmiar lokali do wynajęcia, zwłaszcza dużych mieszkań 5–7 pokojowych i lokali handlowych (…). Jedyny może wyłom w tym systemie uczynił w ostatnim roku ks. Drucki Lubecki, który rozpoczął budowę na rogu ulicy Branickiego i Żwirki nowoczesnego bloku mało-mieszkaniowego. Całkowity jednak plan będzie zrealizowany dopiero za trzy lata (pierwsze skrzydło ma być wykończone jesienią rb., a tymczasem Białystok nie ma wolnych mieszkań.

Prawdopodobnie w 1939 roku księżna Drucka – Lubecka przymierzała się do wzniesienia kolejnego skrzydła, ale realizacje tych planów przerwał wybuch wojny. W 1944 roku, po wkroczeniu sowietów do Białegostoku, obiekt został zajęty w całości na potrzeby siedziby Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. W piwnicy ulokowano areszt śledczy, na parterze zaś i piętrach pomieszczenia administracyjne, pokój przesłuchań oraz mieszkania funkcjonariuszy. W grudniu 1945 roku siedzibę urzędu przeniesiono na ulicę Mickiewicza 5, natomiast cały budynek przeznaczono na mieszkania dla funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa. W parterze działały lokale handlowe. Obecnie budynek pozostaje własnością prywatną, pełniąc funkcje mieszkalne i usługowo-handlowe. 

Opis    

Dom wielorodzinny przy ulicy Jana Klemensa Branickiego 1, to obiekt murowany, otynkowany. Podpiwniczony, o czterech kondygnacjach nadziemnych, mieszczący w parterze lokale usługowe, a na piętrach mieszkania. Założony na planie prostokąta, z przejazdem bramnym na osi, przykryty dachem dwuspadowym o niewielkim kącie nachylenia, kryty papą. Stolarka okienna drewniana i z PCV. Elewacja frontowa (południowo zachodnia) jest ośmioosiowa. Elewacja o płaskiej i dość jednolitej powierzchni z pasowo rozstawionymi oknami została zdynamizowana poprzez zabieg „wysuwania” i „cofania” jej poszczególnych elementów. Duża, centralna, prostokątna partia elewacji, wyznaczona sześcioma wewnętrznymi osiami została nieznacznie wysunięta przed lico.

Rytm elewacji akcentują płytkie loggie z pełnymi balustradami, zaprojektowane na dwóch osiach środkowych i skrajnych. Te jednolite płaszczyzny balkonów rozbija graficzny detal w postaci czterech rur służących do odprowadzania wody. W przyziemiu, na środkowych osiach znajdują się dwa słupy – pilotis. Przez podparcie konstrukcji słupami powstała dodatkowa przestrzeń wspólna, czyli prześwit pod budynkiem, mieszczący przejazd bramny oraz wejścia do dwóch klatek schodowych. Do drzwi wejściowych prowadzą wielostopniowe schody ograniczone masywną, ćwierćkolistą betonową poręczą. Zewnętrzna posadzka została ułożona z czarnych i szarych płyt lastriko.

W przyziemiu nad lokalami usługowymi znajdują się płaskie daszki. Do elewacji bocznej (południowo wschodniej) dobudowano w latach 50. XX wieku niższą przybudówkę, łącząc budynek z dawną synagogą. Elewacja tylna (północno zachodnia) pod względem rozwiązań kompozycyjnych została opracowana w odmienny sposób. Na skrajnych osiach, w ryzalitach umieszczono prostokątne otwory, które poprzedzono płytami balkonowymi z balustradami złożonymi z trzech kratownic wypełnionych siatką. Analogiczne balkony znajdują się również nad bramą. Na trzeciej i siódmej osi piony klatek schodowych zostały ujęte wyprowadzonymi na zewnątrz ciągami zsypów na śmieci.

Na ostatniej kondygnacji znajduje się szeroki taras. Elewacja boczna (północno zachodnia) jest jednoosiowa, na osiach prostokątne otwory okienne ujęte lizenami. We wnętrzu zachowały się elementy wyposażenia w obrębie klatki schodowej. Balustrada schodów wykonana z metalowych słupków łączonych płaskownikami, ułożonymi równolegle do biegu schodów, wykończona drewnianym pochwytem. Jasne lastrykowe posadzki z ciemnym wzorem w postaci prostych linii tworzą geometryczne wzory wpisujące się w kształt pomieszczeń. 

Zabytek jest dostępny z zewnątrz. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT NID w Białymstoku 03.03.2026 r.

Bibliografia    

• Architektura dwudziestolecia w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska – Stetkiewicz, A. Kułak, K. Niedźwiecka, M. Wróbel, W. Wróbel, Białystok 2025, s. 271-279.
• Dolistowska M., W poszukiwaniu tożsamości miasta. Architektura i urbanistyka Białegostoku w latach 1795-1939, wyd. 2, Białystok 2018, s. 328.
• Głód mieszkaniowy w Białymstoku, „Fama” 31.12.1937, nr 8, s. 6.
• Głód mieszkaniowy w Białymstoku, „Dziennik Białostocki” 07.01.1938, nr 7, s. 6. 
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 12, województwo podlaskie (białostockie), z. 2: Miasto Białystok, pod red. M. Zglińskiego i K. Kolendo-Korczak, Warszawa 2015, s. 167-168. 
• Przekrój tygodnia białostockiego, „Tempo” 31.05.1937, nr 16, s. 2. 
• Wicher S., Białostocka architektura modernizmu, Białystok 2013. 
• Zwolski M., Śladami zbrodni okresu stalinowskiego w województwie białostockim, Białystok 2013, s. 68 – 71.