układ urbanistyczny części miasta, Krosno
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

układ urbanistyczny części miasta

Krosno

photo

Układ urbanistyczny Krosna prezentuje czytelną do dziś specyfikę średniowiecznego rozplanowania. Obszar miasta kształtujący się przez kilkaset lat ukazuje ciągłość procesów urbanizacyjnych. Poszczególne etapy rozwoju – osadnictwa przedlokacyjnego, miasta lokacyjnego, rozwoju ośrodka w okresie nowożytnym i nowoczesnym są dobrze widoczne w strukturze miasta (zarówno w jego rozplanowaniu jak i architekturze). W mieście zachowało się wiele dzieł architektury od średniowiecza po czasy nowoczesne uznanych za szczególnie cenne przykłady zabytkowej zabudowy miasta.

Historia

Najstarszy dokument dotyczący osady krośnieńskiej pochodzi z 1282 r., (nadanie biskupstwu lubuskiemu immunitetu m.in. dla Krosna przez Leszka Czarnego). Po najeździe tatarskim w 1287/88 r. Krosno zostało przypuszczalnie zajęte przez książąt ruskich. Zapewne dopiero po zajęciu Rusi Halicko-Włodzimierskiej przez Kazimierza Wielkiego król przejął miasto w swoje władanie. Nie jest znana dokładna data lokacji Krosna. Przyjmuje się, że organizowanie miasta na prawie niemieckim przebiegało etapami, a znany z 1367 roku dokument Kazimierza Wielkiego, w którym potwierdza sprzedaż wójtostwa krośnieńskiego Peszkowi z Tarnowa uważany jest za środkowy etap powstawania miasta w oparciu o nowy kształt prawny. Prawdopodobnie pierwsza lokacja nastąpiła około połowy XIV wieku. W lustracji z XVII w. za datę lokacji miasta uznaje się 1365 rok. Średniowieczne miasto opasane zostało obwodem obwarowań, z dwiema bramami: Krakowską od północnego zachodu i Węgierską od południowego wschodu. Brama Krakowska znajdowała się w pobliżu późniejszego pałacu biskupiego (ob. Muzeum Podkarpackie), a Brama Węgierska w pobliżu obecnego budynku sądu. Dodatkowym elementem w systemie obronnym były baszty. W granicach obwarowań wzniesiony został kościół parafialny XIV-XVII w., kościół i klasztor oo. franciszkanów XIII-XVI w. oraz Pałac Biskupi sięgający swymi początkami XIV w. Obiekty te stanowiły główne dominanty architektoniczne. Znaczącą inwestycją dokonaną w XVII w. było wzniesienie w obrębie murów miejskich kompleksu zabudowań jezuitów (kolegium, klasztor i kościół).

Dzięki przeprowadzonym w latach 1999-2001 pracom archeologicznym w obrębie rynku wiadomo dziś, iż najstarszą budowlą zlokalizowaną w zachodniej części placu rynkowego był wzniesiony zapewne w połowie XIV w. kamienny dom wójtowski. Z czasem ta kwadratowa w planie budowla, zapewne typu wieżowego została rozbudowana i zaadaptowana dla potrzeb rady miejskiej. Ta pierwsza krośnieńska budowla ratuszowa uległa zniszczeniu zapewne w czasie pożaru miasta w 1512r. Po pożarze murowane pozostałości budynku zostały rozebrane, a teren zniwelowany. Nowy renesansowy ratusz (niezachowany) wzniesiono w nowym miejscu, we wschodniej części rynku.

Zabudowa rynku, przynajmniej częściowo, była już w XV w. murowana. Świadczy o tym gotycki wątek murów zachowany w przyziemiach niektórych kamienic rynkowych, m.in. w tzw. kamienicy wójtowskiej. W XVI w. Krosno nadal rozwijało się pomyślnie, a zabudowa rynku wzbogacała o nowe murowane kamienice. Najbardziej okazałe były w XV i XVI w. kamienice zlokalizowane w pierzejach: południowej i północnej – posiadały one podcienia, system przedproży, a w zachowanej częściowo dekoracji z tego okresu przeplatają się formy gotyckie z renesansowymi. W pierzejach zachodniej i wschodniej przeważała zabudowa drewniana. W pierzei zachodniej istniały drewniane podcienia (zniszczone w czasie pożaru w 1893 r.); natomiast pierzeja wschodnia najprawdopodobniej nie posiadała podcieni. W pełnej formie przestrzennej podcienia zachowały się do dziś w południowej i północno wschodniej pierzei rynku.

Znaczącym i niezwykle istotnym elementem średniowiecznego rozplanowania miasta były mury obronne – decydowały one nie tylko o układzie przestrzennym miasta, ale też wzbogacały jego sylwetę. Ich budowę rozpoczęto już w latach 60. XIV w. z fundacji Kazimierza Wielkiego. W obwód murów obronnych włączona została wieża-dzwonnica ówczesnego kościoła farnego, której przyziemie zachowało się w narożniku południowo-zachodnim kościoła. Zapewne do połowy XV wieku zakończony został I etap budowy fortyfikacji, kiedy to powstał pełny obwód obwarowań, w większości murowanych. W tym też czasie wzniesiono zapewne dwie bramy: Krakowską od północnego zachodu i Węgierską od południowego wschodu. Krośnieńskie fortyfikacje posiadały baszty, których wedle oceny badaczy mogło być w okresie do połowy XV w. – pięć. Ówczesne fortyfikacje miasta wzmocnione były dodatkowo wałami i fosami. Tak ufortyfikowane miasto dwukrotnie zdołało odeprzeć najazdy wojsk węgierskich w 1473 i 1474 roku. W XVI w. w okresie panowania Zygmunta I Starego i Zygmunta Augusta rozpoczęto wznosić w Krośnie zewnętrzny murowany obwód warowny. Druga linia murów obronnych wybudowana została od południa i zachodu, a ich fragmenty – zachowane bądź odkryte w trakcie prac archeologicznych zachowały się do dnia dzisiejszego. W końcu XVI wieku Krosno należało do najlepiej ufortyfikowanych miast polskich – znana jest wzmianka z 1638 r. (roku wielkiego pożaru Krosna) o osiemnastu basztach wchodzących w skład obwarowań krośnieńskich. O znaczeniu ówczesnego Krosna świadczy chociażby umieszczenie jego widoku w wydanym w 1617 roku w Kolonii dziele J. Brauna i F. Hogenberga Civitates orbis terrarum. W XV i XVI w. królewskie miasto Krosno nadal szybko się rozwijało. Księgi miejskie z XVI w. wymieniają 40 specjalności rzemieślniczych funkcjonujących w mieście. W okresie staropolskim miasto słynęło z wyrobu płócien, barchanów i sukna. Rozwojowi handlu sprzyjały liczne przywileje (jarmarki, prawa składu na towary z Węgier, dochody z podatków, zwolnienia dla mieszczan od ceł nadawane miastu przez kolejnych królów). Długie lata świetności Krosna, szybki rozwój produkcji rzemieślniczej i handlu znalazły m.in. odbicie w nieformalnym nazewnictwie  Krosna – „parva Cracovia”.

W XVII wieku gotyckie kościoły – farny i oo. franciszkanów wzbogacone zostały o nowe kaplice, przy kościele farnym wybudowana zostaje nowa plebania i dzwonnica. Znaczącą inwestycją mającą duży wpływ na wizerunek miasta była budowa w 3 ćw. XVII w. zespołu oo. jezuitów, zlokalizowanego w pd.-zach. narożu ówczesnego miasta. Zespół ten (którego pozostałości zachowały się do dnia dzisiejszego) złożony z kolegium, kościoła i klasztoru jezuitów, usytuowany w obrębie murów miejskich stanowił przestrzenną przeciwwagę dla zabudowy naroża pd.-wsch. 

Okres od 2 połowy XVII do 1 połowy XIX w. przyniósł negatywne zmiany w obliczu miasta. Działania wojenne z poł. XVII w. spowodowały szereg zniszczeń w zabudowie Krosna. Źródła archiwalne odnotowują w tym czasie szereg pustych placów, zrujnowanych budynków użyteczności publicznej i zabudowy mieszczańskiej.

Od 2 połowy XVII w. stopniowej destrukcji ulegały mury obronne Krosna, a po I rozbiorze Polski prace rozbiórkowe obwarowań prowadzone były w sposób planowy. W XVIII w. miała też miejsce likwidacja bram miejskich. Likwidacja obwarowań wpłynęła na poszerzenie terenu starego miasta m.in. poprzez zasypanie fos miejskich i wtórne zagospodarowanie terenów dawnych murów. W 1773 r. po kasacie zakonu jezuitów kolegium zostało zamknięte, w 1807 Austriacy zburzyli kościół jezuicki, a w 1849 r. pożar strawił częściowo gmach dawnego kolegium. Jedną z pierwszych inicjatyw samorządu w okresie autonomii było przejęcie pojezuickich ruin. Pod koniec XIX w. najbardziej zniszczone skrzydło południowe zostało odbudowane z wykorzystaniem dobrze zachowanych XVII-wiecznych piwnic dla potrzeb Szkoły Tkackiej. Odrębnym, późniejszym (XVIII/XIX w.) elementem w strukturze przestrzennej miasta był kompleks klasztorny oo. Kapucynów, położony na południowy wschód od rynku. W wyniku procesu urbanistycznego przed zespołem klasztornym ukształtował się plac – obecny plac Konstytucji 3-Maja.

W 1 połowie XIX wieku Krosno znajdowało się w stanie kryzysu. Zmiany o charakterze administracyjnym wprowadzane w okresie autonomii galicyjskiej, jak np. ustanowienie w 1865 r. powiatu administracyjno-sądowego, a przede wszystkim przeprowadzenie przez miasto kolei transwersalnej w latach 80. XIX w. i odkrycie w pobliżu miasta złóż ropy naftowej pobudziły rozwój miasta. W 2 poł. XIX i pocz. XX w. w mieście dokonano szeregu działań, które miały wpływ na jego rozplanowanie. Przeprowadzono regulację przebiegu niektórych ulic, wprowadzono nową zabudowę uzupełniając luki w blokach zabudowy staromiejskiej, przebudowano szereg kamienic m.in. poprzez ich nadbudowę. W okolicy dawnej Bramy Węgierskiej w początkach XX w. wzniesiony został gmach Sądu Powiatowego.  

Opis

Obszar historycznego układu urbanistycznego zespołu staromiejskiego Krosna wyznaczają ulice: Podwale, Legionów, Wisłocza, fragment ul. Czajkowskiego oraz Pl. Konstytucji 3 Maja. Teren ten obejmuje zasadniczo najstarszą część miasta lokacyjnego, które pomimo przekształceń, zachowało swe średniowieczne rozplanowanie. Usytuowane jest na wysokim wzniesieniu, (które do dziś od strony zachodniej i wschodniej ogranicza wysoka skarpa) opadającym z trzech stron w kierunku rzek: Wisłoka i Lubatówki. Miasto stanowi regularny, zwarty układ z prostokątnym rynkiem i wychodzącą z niego rozplanowaną siecią ulic (po trzy ulice, które wybiegają w kierunkach na południe i północ). Główny szlak komunikacyjny wyznacza biegnąca z północy ul. Piłsudskiego (wiodąca od dawnej bramy Krakowskiej) i dalej ul. Sienkiewicza, prowadząca niegdyś do bramy Węgierskiej. W wizerunku krośnieńskiego rynku z kamienicami o XV i XVI-wiecznej genezie, rozbudowanych w końcu XIX i początkach XX w. wyróżnia się podcieniowa zabudowa pierzei południowej oraz północnej (w jej wschodniej części). Do niezwykle interesujących kamienic należy m.in. tzw. kamienica wójtowska (Rynek 7) z dekoracyjnie opracowanym kamiennym renesansowym portalem oraz z kamiennym XVI-wiecznym słupem-pręgierzem w elewacji frontowej. W innej kamienicy podcieniowej - tzw. kamienicy Portiusa, wybudowanej w XVI w., następnie rozbudowanej w wieku XVII przez Roberta Wojciecha Portiusa (szkockiego kupca, fundatora wielu przedsięwzięć artystycznych i architektonicznych w ówczesnym Krośnie) zachował się późnorenesansowy kamienny portal arkadowy, z podłuczem zdobionym kasetonami i rozetami. W płycie rynku zaznaczony jest zarys dwóch historycznych budowli, których relikty odkryto w trakcie badań archeologicznych: gotyckiego domu wójtowskiego oraz renesansowego ratusza. Pozostałe kamienice usytuowane na terenie Starego Miasta pochodzą w większości z końca XIX i początków XX wieku. Stylistycznie reprezentują historyzm (względnie secesję). Na odnotowanie zasługuje również zasób obiektów pochodzących z okresu międzywojennego, stanowiących na ogół dobre przykłady architektury modernistycznej. Na zasób ten składają się m.in. kamienice: Franciszkańska 19, Kazimierza Wielkiego 1, 2, Ordynacka 5, Sienkiewicza 13, Słowackiego 6.

Do najcenniejszych zabytków w zespole zabudowy krośnieńskiej starówki należą obiekty sakralne: kościół farny pw. Św. Trójcy, zlokalizowany na północny zachód od Rynku oraz zespół kościelno-klasztorny franciszkanów w południowo-wschodnim kwartale przekątniowym.

W zespole kościoła farnego wyróżnia się świątynia, pochodząca z XIV-XV w. rozbudowana w  XVII w., będąca wybitnym przykładem architektury sakralnej Małopolski z okresu późnego gotyku i manieryzmu. Wyjątkowe jest wnętrze kościoła, uznawane za jedno z najbogatszych i najlepiej zachowanych wnętrz sakralnych w Małopolsce, z unikatowym zespołem monumentalnych obrazów sztalugowych z poł. XVII w. Dominantę wysokościową w przyrynkowej przestrzeni stanowi XVII-wieczna wolnostojąca wieża dzwonnica kościoła farnego, z charakterystycznym cebulastym hełmem. Gotycki kościół oo. Franciszkanów pw. Nawiedzenia NMP pochodzi zasadniczo z XIV i XV oraz XIX w. W XVII w. świątynia wzbogaciła się m.in. o kaplicę Oświęcimów zdobioną dekoracją sztukatorską autorstwa Jana Chrzciciela Falconiego. Wspomnieć też należy o krośnieńskim pałacu biskupim (XVI, XVII, XIX w.), usytuowanym przy dawnej bramie krakowskiej, który od końca XIV do początku XVII w. pełnił funkcję rezydencji biskupów przemyskich, utworzoną w Krośnie ze względów bezpieczeństwa. Obecnie w budynku mieści się siedziba Muzeum Podkarpackiego, słynące z kolekcji lamp naftowych. 

Zachowany do dziś układ przestrzenny starego miasta w Krośnie jest reprezentatywnym przykładem miasta ukształtowanego w średniowieczu, które charakteryzuje się wieloma cechami typowymi dla średniowiecznych układów urbanistycznych, tj. położenie na wzgórzu w widłach dwóch rzek, owalnicowy obwód średniowiecznych umocnień obronnych (z zachowanymi reliktami), usytuowanie rynku w centrum układu miejskiego z otaczającym go zespołem bloków przyrynkowych, lokalizacja najważniejszych budynków zgodne z logiką planu miasta zarówno średniowiecznego jak i nowożytnego. Zachowane do dziś elementy historycznego układu są nadal czytelne i świadczą o wysokiej randze Krosna na przestrzeni wieków. 

Dostęp bez ograniczeń

Oprac. Anna Fortuna-Marek, 17-08-2017 r.

Bibliografia

  • Bosak A., Rynek krośnieński w kontekście rozplanowania Starego Miasta – wybrane zagadnienia urbanistyczne w świetle dotychczasowych badań, (w:) Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, red. F. Leśniak, Krosno 2002, s. 177-216.
  • Garbacik J., Zabudowa Krosna w XVI wieku, (w:) Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, red. Garbacik J., Kraków 1972.
  • Krosno. Śródmieście. Studium historyczno-urbanistyczne do planu szczegółowego, red. J. Teodorowicz-Czerepińska, mps, PKZ O/Lublin 1974, Archiwum Delegatury WUOZ w Krośnie.
  • Malczewski J., Miasta między Wisłoką a Sanem do początku XVI w., Rzeszów 2006.
  • Muzyczuk A., Bicz-Suknarowska M., Odkrycie dwóch obiektów architektury monumentalnej na Rynku w Krośnie, (w:) Rzeszowska Teka Konserwatorska T.3-4, red. A. Laskowski, Rzeszów 2002, s. 39-63
  • Żychiewicz T. Studium historyczno-urbanistyczne miasta Krosna, Kraków 1953, mps w Archiwum Delegatury WUOZ w Krośnie, sygn. 3705.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: układ przestrzenny
  • Chronologia: 1365 - 1904
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Krosno
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. Krosno, gmina Krosno
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy