Historia

Oranżeria zbudowana została z inicjatywy księżnej Izabeli Lubomirskiej w latach 1799-1802 według projektu Chrystiana Piotra Aignera – uznanego architekta tworzącego budynki w stylu klasycystycznym na zlecenie króla i magnatów. Wystrój sztukatorski elewacji wykonał Fryderyk Bauman, stały współpracownik Aignera. Budowa Oranżerii wiąże się z szeroko zakrojonymi działaniami przekształcania obronnego założenia zamkowego na rezydencję magnacką, podjętymi przez ówczesnych właścicieli – Stanisława Lubomirskiego, marszałka wielkiego koronnego i jego żonę Izabelę z Czartoryskich. Powstanie Oranżerii związane było z chęcią zapewnienia dobrych warunków do uprawy drzew pomarańczowych, które na zlecenie księżnej zostały przewiezione z Wilanowa do Łańcuta. Budynek był w XIX wieku kilkukrotnie remontowany. Prace remontowe przeprowadzono też na przełomie XIX i XX wieku z inicjatywy Elżbiety i Romana Potockich. W XIX wieku Oranżeria połączona była zabudowanym przejściem z figarnią znajdującą się w fosie. Budynek użytkowany był jako całoroczny ogrzewany ogród zimowy. W trakcie ostatnich prac remontowo-konserwatorskich pod posadzką sali głównej odkryto pozostałości konstrukcji stanowiącej system ogrzewania kanałowego (dwa piece oraz kanały grzewcze oraz piwniczki, w których palono w piecach). Z dawnej konstrukcji udało się zachować i wyeksponować piec i fragment kanału. W latach 20. XX wieku w Oranżerii znajdowało się kilkadziesiąt drzewek pomarańczy, rododendrony, kamelie, magnolie i cyprysy. Poza hodowlą roślin w budynku odbywały się koncerty i przedstawienia teatralne. W okresie powojennym, po utworzeniu w zespole zamkowym ośrodka muzealnego, budynek pełnił różne, zmieniające się funkcje (m.in. mieszkalne). W latach 50. i 80. XX wieku przeprowadzone zostały gruntowne remonty budynku. W 2. dekadzie XXI wieku wykonano kompleksowe prace remontowo-konserwatorskie budynku wraz z przystosowaniem i aranżacją wnętrz na potrzeby Centrum Edukacji Tradycji im. Jana Potockiego. Zabytkowe wnętrza wzbogacone zostały o multimedialne prezentacje dotyczące m.in. zamku, historii ogrodów, historycznych balów i uczt oraz życia księżnej Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej.

Muzeum-Zamek w Łańcucie zostało w 2021 roku laureatem w konkursie „Zabytek Zadbany” w kategorii specjalnej – właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem.

Opis

Oranżeria usytuowana jest na zachód od południowo zachodniego narożnika zamku, w obrębie parku wewnętrznego. Budynek połączony jest arkadowym łącznikiem z południowo zachodnią wieżą zamku, tzw. Kurzą Stopką. Jest to murowany budynek na rzucie wydłużonego prostokąta położonego wzdłuż osi wschód-zachód z wejściowym portykiem od zachodu. Oranżeria jest dwukondygnacyjna, zwieńczona pełną attyką, kryjącą dwuspadowy dach. Elewacje dekorowane są pasowym boniowaniem, podzielone gzymsem międzykondygnacyjnym i zwieńczone belkowaniem dekorowanym ząbkowaniem i astragalem oraz zamkniętym gzymsem kroksztynowym. Elewacja zachodnia poprzedzona jest jońskim portykiem kolumnowym zwieńczonym belkowaniem i trójkątnym szczytem. Do elewacji wschodniej dobudowany jest prostopadle ganek łącznikowy z zamkiem. Elewacja północna wyróżnia się wertykalnymi podziałami w formie korynckich pilastrów w wielkim porządku, dużymi prostokątnymi otworami okiennymi i dwoma blendami z iluzjonistycznie malowanymi podziałami imitującymi okna oraz dekoracyjnie opracowanym drewnianym treliażem w pierwszej kondygnacji. Elewacja południowa (ogrodowa) jedenastoosiowa przepruta jest w przyziemiu (z wyjątkiem osi skrajnych) dużymi półkoliście zamkniętymi otworami okiennymi i ozdobiona drewnianym treliażem.

W drugiej kondygnacji we wszystkich elewacjach znajdują się małe prostokątne okna (w elewacji północnej cztery zamurowane z iluzjonistycznie malowanymi podziałami). We wnętrzu na parterze umieszczone są wielkoformatowe reprodukcje archiwalnych map, widoków oraz fotografii łańcuckiego zespołu zamkowego. W multimedialnych prezentacjach można zapoznać się m.in. z historią łańcuckiego zamku oraz historycznych ogrodów. Na piętrze Oranżerii prezentowane są historyczne rekonstrukcje oraz animacje związane z historią codzienności zamku (m.in. wyposażenie kuchni) oraz balów i uczt z 2. połowy XVIII wieku. Jedna z sal poświęcona jest życiu i interesującym podróżom księżnej Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej.

Zabytek jest udostępniony do zwiedzania. Obecnie funkcjonuje w budynku Centrum Edukacji Tradycji im. Jana Potockiego Muzeum-Zamku w Łańcucie. Szczegóły dotyczące godzin otwarcia na stronie internetowej: https://www.zamek-lancut.pl/godziny-otwarcia. Zabytek posiada udogodnienia dla osób ze szczególnymi potrzebami (podjazd, winda).

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 19.05.2025 r.