Po 1847 r. powstała gmina filialna w Miasteczku Śląskim, podporządkowana gminie synagogalnej w Tarnowskich Górach. W 1861 r. w Miasteczku Śląskim mieszkało 86 Żydów; w latach 1862–1863 zbudowano wolnostojącą synagogę.

Społeczność żydowska w Miasteczku Śląskim zaczęła topnieć na przełomie XIX i XX w., wraz z fali emigracji Żydów górnośląskich do większych ośrodków miejskich na terenie Niemiec. O ile w 1880 r. było tu około 100 Żydów, to w 1910 r. liczba ich spadła do 32. Po zakończeniu I wojny światowej oraz odrodzeniu państwa polskiego większość górnośląskich Żydów zdecydowanie opowiedziała się po stronie niemieckiej. W czerwcu 1922 r. Miasteczko Śląskie znalazło się jednak w granicach Polski, co doprowadziło do ostatecznego zaniku miejscowej społeczności żydowskiej. 23 lutego 1923 r. rozwiązano Gminę Filialną w Miasteczku Śląskim.

Opis

Choć część opracowań podaje lata 1869–1870 jako czas założenia cmentarza żydowskiego w Miasteczku Śląskim, to bez wątpienia powstał on wkrótce po ukazaniu się specjalnego zarządzenia z 11 lipca 1821 r., wydanego przez starostę bytomskiego Carla Traugotta hrabiego Henckel von Donnersmarcka. Wcześniej zmarli z tego terenu grzebali swoich zmarłych w Bytomiu.

Nekropolię ulokowano na prostokątnej działce o powierzchni 0,11 ha, położonej na południe od centrum miasteczka, na południowym końcu obecnej ulicy Niepodległości, która dawniej kontynuowała swój bieg dalej na południe, przez co teren cmentarza znajdował się po jej wschodniej stronie. Teren cmentarza otoczony był wapiennym murem, a w północno-zachodnim narożniku wznosił się niewielki dom przedpogrzebowy; lata budowy tych obiektów nie są znane.

Ze względu na brak zachowanej metrykalnej księgi zgonów ludności wyznania mojżeszowego z terenu dawnego powiatu bytomskiego sprzed 1844 r., gdzie rejestrowani byli też Żydzi z Miasteczka Śląskiego i okolicy, nie ma możliwości ustalenia kim była oraz kiedy zmarła pierwsza osoba pochowana na cmentarzu. Najstarsza znana obecnie metryka zgonu, w której odnotowano fakt pogrzebu na omawianej nekropolii, wystawiona została dla Hirschela Loebela Katza, zmarłego 18 marca 1844 r. w wieku 2 lat. Natomiast na samym cmentarzu zachował się fragment hebrajskojęzycznej steli, upamiętniającej kobietę o hebrajskim imieniu Lea i nazwisku – być może rodowym – Riesenfeld, zmarłą pomiędzy 12 października a 9 listopada 1836 roku.

Na cmentarzu spoczęło łącznie około 300 osób. Ostatni udokumentowany pogrzeb odbył się w 1929 r., kiedy to pochowano Friederikę Fischel z domu Majud z Żyglinka, zmarłą 3 sierpnia w wieku 69 lat. Istnieją także niepotwierdzone informacje, jakoby w 1937 r. odbył się jeszcze pogrzeb kobiety z Lubszy. Poza mieszkańcami Miasteczka, na cmentarzu grzebani byli też Żydzi z okolicznych wsi, m.in. Bibieli, Brynicy, Jędryska, Żyglina i Żyglinka – dzisiaj stanowiących część miasta, a także Truszczycy – obecnie dzielnicy miasta Kalety. Ponadto od drugiej dekady XX wieku był on także miejscem spoczynku współwyznawców z gminy filialnej w Woźnikach, wcześniej użytkujących cmentarz w Cieszowej. Wszystkie te miejscowości w latach 1922–1939 znajdowały się w granicach Polski.

Okres II wojny światowej cmentarz przetrwał nienaruszony. Po 1945 r. pozostawiony bez opieki uległ jednak degradacji. Z jego terenu skradziono wszystkie nagrobki z granitu. Pod koniec lat 60. XX w. rozebrano dom przedpogrzebowy i okalający cmentarz mur. Dopiero prowadzone w ostatnich latach prace porządkowe zdecydowanie poprawiły jego stan. Do dziś zachowało się ok. 10 nagrobków.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.