kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, Chroberz
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

Chroberz

photo

Kościół należy na do najcenniejszych tego typu obiektów w północnej Małopolsce. Podobną klasą artystyczną odznacza się późnogotycka szesnastowieczna świątynia i drewniana dziewiętnastowieczna dzwonnica. Wśród wyposażenia wnętrza kościoła nie brakuje dzieł wybitnych, by choćby wspomnieć dwa renesansowe nagrobki pulpitowe szlacheckie łączone z osobą wybitnego rodzimego rzeźbiarza Janowi Michałowiczowi z Urzędowa.

Historia

Według Jana Długosza świątynię w Chrobrzu miał tu wystawić w 1020 r. Bolesław Chrobry. Najpewniej powstała ona znacznie później, bo XII wieku. Po raz pierwszy funkcjonującą przy niej parafię odnotowano w źródłach w latach 1325-7. Obecny kościół wystawił ok. 1550 r. wojewoda sandomierski Stanisław Tarnowski, zapewne przy współudziale ks. Zbigniewa Ziółkowskiego. Dzwonnica przy kościele par. w Chrobrzu musiała istnieć już w latach 1568-1569, ponieważ wówczas wykonano dla niej dwa dzwony w pracowni Sebaldusa Kenncza. Po pożarze przed 1570 r. świątynię odnowiła żona fundatora Barbara z Drzewickich, a w 1576 r. została ona konsekrowana. Kolejny dzwon  w dzwonnicy został umieszczony tam w 1590 r. staraniem miejscowego plebana Tomasza Borzynowskiego, przy wsparciu właściciela wsi bpa krakowskiego Piotra Myszkowskiego, co sugerują umieszczono na nim inskrypcje i herby. Po raz pierwszy w źródłach odnotowano ją  w wizytacji z 1595 roku. Kolejny raz wyremontowano świątynię w pocz. XVII w., m.in.: wówczas pokryto jej wnętrze freskami. W 1657 r. zbezcześcili ją „kozacy”. Przed 1664 r. dobudowano do kościoła kaplicę św. Jana Kantego i zakrystię. Świątynia i dzwonnica były restaurowane w latach 1747, ok. 1783 i ok. 1791. Najpewniej na przełomie XVIII i XIX w. dostawiono do kościoła kruchtę zach., a dzwonnicy nadano obecny wygląd. W XIX w. kilka razy budowle te remontowano. W 1899 r. staraniem ks. Jana Wojdy do świątyni dostawiono kaplicę Matki Bożej Różańcowej i sprowadzono część wyposażenia z kościoła pokamedulskiego w Szańcu. W 1916 r., mimo protestów wiernych, władze austriackie zarekwirowały dwa dzwony z lat 1568 i 1569. W 1940 r. podobny los mógł spotkać również dzwon z 1590 r., ale tym razem parafianie przekupili miejscowe okupacyjne władze niemieckie i ukryli go. W latach 1967, 1972-80, 2002-4 wykonano przy kościele i dzwonnicy kilka prac budowlano-konserwatorskich.

Opis

Orientowany, jednonawowy kościół składa się z czteroprzęsłowego korpusu i wyodrębnionego jednoprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego trójbocznie. Do prezbiterium od pn. przylega niska, prostokątna zakrystia. Do korpusu dostawiono od pd. kwadratową kaplicę Matki Bożej Różańcowej, od zach. niską, kwadratową kruchtę, a od pn. trójprzęsłową, prostokątną kaplicę św. Jana Kantego, przy której z kolei znajdują się niskie, prostokątne dobudówki: od pn. kruchta, od pd. skarbczyk połączony z zakrystią. Świątynię wymurowano z kamienia, częściowo otynkowano z uwypukleniem kamiennego wątku murów i ujęto szkarpami. Korpus nakrywa dwuspadowy dach z wieżową sygnaturką, a pozostałe części budowli dachy  i pulpitowy, dwuspadowym i pięciopołaciowy. Elewacje kościoła są skromne, rozczłonkowane nietynkowanymi skarpami i zwieńczone kostkowym gzymsem z tyłu . Wmurowano w nie kamienne tablice z datami: 1550 (wsch. skarpa zakrystii) i 1899 (szczyt kaplicy pd.), a także klasycystyczny nagrobek Wojciecha Donieckiego (zm. 1815 r.) (pd. ściana zakrystii). Wejścia do kościoła (z kruchty do nawy i boczne) akcentowane są kamiennymi, renesansowymi portalami z 3 ćw. XVI wieku. Wnętrze świątyni nakrywają sklepienia: kolebkowe z lunetami z nałożonymi żebrami o układzie sieciowym (w nawie ze zwornikami z herbami), kolebkowe z lunetami z nałożonymi żebrami o układzie krzyżowym (w prezbiterium ze zwornikami z herbami fundatorów), kolebkowe z lunetami (w kaplicach pd. i pn., zakrystii), kolebkowe (w skarbczyku) i stropy (w kruchtach pn. i zach.). Sklepienie i górne części ścian nawy pokrywają polichromie o motywach roślinnych i figuralnych, z 1606 r., na co wskazuje inskrypcja na łuku tęczowym. Fragmenty malowideł z XVII w. znajdują się również na pd. ścianie prezbiterium (Chrystus w półpostaci). Wejście z prezbiterium do zakrystii podkreśla kamienny portal z 3 ćw. XVI wieku. W jej wnętrzu umieszczono kamienny lawaterz z k. XVI w.-1 poł. XVII w. (wyk. nieustalony warsztat pińczowski?). Wśród wyposażenia wnętrza świątyni godnymi uwagi są m.in.: ołtarz gł. z lat 30.-40. XVII w., ołtarz boczny NMP z 1729-30, najpewniej autorstwa Jana Eliasza i Henryka Hoffmanów, nagrobki Stanisława Tarnowskiego z 1569 r. (wg grafiki Sebastiano Serlio, wyk. Jan Michałowicz z warsztatem) i ks. Zbigniewa Ziółkowskiego (zm. 1553, atryb. krąg J. Michałowicza) oraz  „marmurowe” epitafia duchownych z 2 poł. XVII w.  (wszystkie proj. i wyk. nieustalone warsztaty z Dębnika).

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu z proboszczem.

Opr. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 08-04-2015 r.

Bibliografia

  • Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Matki Boskiej i św. Jana Kantego, oprac. A. Adamczyk, Kielce 1992, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcachh i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 23-78
  • Bochnia P., Czy wiesz, że... to zakrawa na cud, http://chroberz.info/serwis/index.php/czy-wiesz-ze/2121-czy-wiesz-e-to-zakrawa-na-cud-7, (dostęp 15.10.2016 r.)
  • Corpus inscriptionum Poloniae, t. 1: Województwo kieleckie, red. J. Szymański, z. 4: Miechów i Pińczów wraz regionem, wyd. B. Trelińska, Kielce 1983, s. 45-52.
  • Gajewski J., Prace Jana Eliasza Hoffmanna dla zakonu kamedułów, [w] Biuletyn Historii Sztuki, 1978, nr 3, s. 255-276.
  • Gajewski J., Z Wiednia i Pragi (?), przez Łubnice do Puław. Działalność Jana Eliasza Hoffmanna i jego warsztatu w Lubelskiem oraz nurt hoffmannowski w rzeźbie późnobarokowej między Wisłą a Bugiem, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. VI: Między Wschodem a Zachodem, cz. III: Kultura Artystyczna, red. T. Chrzanowski, s. 173-245
  • Grzybkowski A., Gotycka Architektura murowana w Polsce, Warszawa 2014, s. 230.
  • Gryglewski P., De Sacra Antiquitate. Odwołania do przeszłości w polskiej architekturze sakralnej XVI wieku, Warszawa 2012, s. 238-239.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3: Województwo kieleckie, red. J. Z. Łoziński, B. Wolff, z. 9: Powiat pińczowski, oprac. K. Kutrzebianka, J. Z. Łoziński, B. Wolff, Warszawa 1961, s. 11-13.
  • Kajzer L., O okrajach archeologii słów kilka, [w:] Vom „Troglodytenland“ ins Reich der Scheherazade. Archäologie, Kunst und Religion zwischen Okzident und Orient. Festschrift für Piotr O. Scholz zum 70. Geburtstag, red. M. Długosz, Berlin 2014, s. 275-294.
  • Karpowicz M., Chronologia i geografia niderlandyzmu w rzeźbie 1. połowy XVII wieku, [w:] Niderlandyzm na Śląsku i w krajach ościennych, red. M. Kapustka, A. Kozieł i P. Oszczanowski, Wrocław 2003, 43-53.
  • Kieszkowski W., Nagrobki w Chrobrzu i przypuszczalny ich autor Jan Michałowicz z Urzędowa, [w] Biuletyn Historii Sztuki i Kultury, 1933/34, s. 120-133.
  • Kowalczyk, Sebastiano Serlio a sztuka polska. O roli włoskich traktatów architektonicznych w dobie nowożytnej, Wrocław 1973, passim, zwłaszcza s. 149-151.
  • Kowalski W., Do zmartwychwstania swego za pewnym wodzem Kristusem…. Staropolskie inskrypcje północno-zachodniej Małopolski, Kielce 2004, s. 35,37, 157,
  • Kozakiewicz H., Rzeźba XVI w. w Polsce, Warszaw 1984, s. 146-150.
  • Marciniak- Kajzer A., Fundacje architektoniczne małopolskich Leliwitów, Łódź 2001, s. 144, 146-147.
  • Mikocka-Rachubowa K., Michałowicz Jan, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. V: Le-M, red. K. Mikocka-Rachubowa, Warszawa 1993, s. 507-511.
  • Mirowski R., Drewniane kościoły i dzwonnice Ziemi Świętokrzyskiej, Kielce 2002, s. 22.
  • Siarkowski W., Dzwony w Guberni kieleckiej (Rzecz archeologiczno-historyczna), Warszawa 1878.
  • Wardzyński M., Ze studiów nad snycerstwem krakowskim i małopolskim około roku 1630, [w:] Studia nad Sztuką Renesansu i Baroku, t. 5, red. J. Lileyko, I. Rolska-Boruch, Lublin 2004, s. 61-103
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast zabytków i pamiątek w pińczowskiem, skalbmierskiem i wiślickiem, Marjówka 1927 s. 35-45.
  • Wiśniowski E., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne, Warszawa 1965, s. 65-66, 124.
  • Wiśniowski E., Prepozytura wiślicka do schyłku XVIII w., Lublin 1976.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: poł. XVI w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Staropolska 13, Chroberz
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. pińczowski, gmina Złota
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy