Historia

W XVIII wieku drewniana zabudowa oficjalistów i rzemieślników dworskich zlokalizowana była tylko po północnej stronie ulicy Warszawskiej, natomiast po południowej stronie znajdowały się przynależne do nich ogrody. W miejscu zachowanego do dziś murowanego budynku, w 1771/1772 roku stał drewniany dom określony jako „budynek wielki skarbowy stolarski gontami kryty”. W 1799 roku mieszkał w nim architekt nadworny Izabeli Branickiej nazwiskiem Czernich (Zschernig, Czernik lub Czernisz). Przed 1807 rokiem posesję wykupił Michał Czyż, pełniący w latach 1797-1807 funkcję landrata powiatu białostockiego, tj. urzędnika odpowiedzialnego za sprawy administracyjno-skarbowe. W miejscu drewnianego budynku wzniósł on około 1807 roku zachowaną do dziś kamienicę. Po jego śmierci około 1827 roku spadkobiercy złożyli dyrektorowi Białostockiego Okręgu Szkolnego ofertę sprzedaży domu na potrzeby szkolne. Do transakcji ostatecznie nie doszło. Jednakże w domu przy ul. Warszawskiej 29 mieściły się stancje profesorskie, a od 1839 roku czteroklasowy oddział Gimnazjum Białostockiego. Dnia 19 grudnia 1846 roku nieruchomość z murowanym piętrowym domem, zabudowaniami gospodarczymi oraz sadem i ogrodem w tyle działki nabyła Mariesza Chima Zabłudowska. Po jej śmierci w 1879 roku nieruchomość przypadła w udziale synowi Solomonowi Zabłudowskiemu. Natomiast po śmierci Salomona w 1898 roku wdowie po nim Taubie Bloch i córkom: Helenie Wołkowyskiej i Zofii Lewbejer. W 1909 roku sprzedały one dom i działkę na potrzeby oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Czerwonego Krzyża, który ulokował pod tym adresem prowadzony przez siebie szpital.

Od 1910 roku w parterze działała m.in. przychodnia lekarska i apteka, na piętrze były sale dla chorych, zaś na poddaszu i w oficynie mieszkania i pokoje sióstr zatrudnionych w szpitalu. Towarzystwo Czerwonego Krzyża zostało ewakuowane z Białegostoku w lipcu i sierpniu 1915 roku. Trudno powiedzieć, co działo się z budynkiem przy ul. Warszawskiej 29 w czasie okupacji pruskiej. Przypuszczalnie pełnił swoje funkcje, służąc jako szpital wojskowy lub innego rodzaju punkt opieki zdrowotnej. Potwierdza to niemal natychmiastowe przejęcie budynku na siedzibę Czerwonego Krzyża po odzyskaniu niepodległości przez Białystok. Organizacją na nowo placówki szpitalnej zajął się w 1920 r. Amerykański Czerwony Krzyż, który wspierał Polskę w pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości. Amerykański Czerwony Krzyż sfinansował kosztem 8 milionów marek wyposażenie placówki. Dnia 1 marca 1921 roku administrację i zarząd szpitalem przejął Polski Czerwony Krzyż. Szpital PCK funkcjonował w budynku nieprzerwanie do 1939 roku, gdy jego prowadzenie przejęły władze sowieckie przekształcając go w III Szpital Miejski. Podobnie postąpili Niemcy, którzy na potrzeby rozszerzenia placówki przeznaczyli sąsiedni budynek przy ulicy Warszawskiej 27.

Budynek przy ul. Warszawskiej 29 przetrwał w stanie nienaruszonym okres II wojny światowej. W 1944 roku został ponownie uruchomiony jako szpital miejski. Na jego czele stał wybitny białostocki chirurg dr Konrad Fiedorowicz. Szpital funkcjonował tam do 1952 roku, gdy został przeniesiony do nowego kompleksu przy ulicy Marii Skłodowskiej-Curie. Po wojnie właścicielem kamienicy zostało Miasto Białystok. Mieściły się w nim organizacje młodzieżowe (m.in. OHP), szkoła pielęgniarska, puby. W latach 80. XX wieku budynek został przekazany notarialnie białostockiemu oddziałowi Polskiego Czerwonego Krzyża, który funkcjonuje w nim do dziś.

Opis

Kamienica usytuowana kalenicowo w ciągłej zabudowie północnej pierzei ulicy Warszawskiej. Murowana, tynkowana, dwukondygnacyjna z użytkowym poddaszem, podpiwniczona, wybudowana na planie prostokąta. Pokryta dachem dwuspadowym z naczółkiem od południowego wschodu, kryta blachą płaską. Stolarka okienna drewniana, okna o podziałach ośmio – i sześciokwaterowych. Okna piwniczne w cokole kamienicy od ulicy Warszawskiej półkoliste. Elewacja frontowa południowo zachodnia jest siedmioosiowa, zaakcentowana na osi środkowej ryzalitem. W jego pierwszej kondygnacji prostokątna wnęka, w której wejście, po obu stronach w ścianach półkoliste nisze sklepione konchowo. Drzwi frontowe drewniane, dwuskrzydłowe, płycinowe z motywem rautów i parapetów na konsolkach, poprzedzone wielostopniowymi schodami. W drugiej kondygnacji na szerokości ryzalitu loggia z analogicznymi aediculami. Balustrada loggii i przy drzwiach frontowych kuta. W kondygnacji trzeciej ryzalitu, trójosiowa facjata zwieńczona trójkątnym naczółkiem, kryta dachem dwuspadowy. Elewacja frontowa przedzielona profilowanym gzymsem kordonowym, zwieńczona pełnym belkowaniem, w facjacie profilowany gzyms koronujący.

Okna umieszczone w płytkich, prostokątnych płycinach: w kondygnacji pierwszej prostokątne, w drugiej zamknięte łukiem odcinkowym, wsparte na odcinkowych gzymsach parapetowych, otoczone profilowanymi opaskami. W pierwszej kondygnacji boniowanie ciągłe, druga kondygnacja gładka, między oknami wkomponowane lizeny. Elewacja tylna w pierwszej kondygnacji siedmioosiowa, w drugiej sześcioosiowa. W pierwszej kondygnacji, na trzeciej osi od południa drzwi wejściowe poprzedzone schodami z podjazdem dla wózków, na pozostałych osiach prostokątne otwory okienne. W drugiej kondygnacji na drugiej osi od południa drzwi balkonowe poprzedzone metalową, ażurową balustradą, na pozostałych osiach prostokątne otwory okienne. Od podwórza dwie mniejsze facjatki nakryte dwuspadowym daszkiem. Elewacja podzielona dwoma wąskimi gzymsami: kordonowym i podokapowym. Elewacja boczna południowo wschodnia jednoosiowa, na wysokości pierwszej i drugiej kondygnacji, w partii poddasza dwuosiowa. Na osiach prostokątne okna. Elewację opinają gzymsy kordonowy i wieńczący. Do elewacji bocznej północno zachodniej przylega trójpiętrowa kamienica nr 27 z przejazdem bramnym. We wnętrzu budynku zachowana klatka schodowa z żeliwną, ozdobną balustradą. 

Zabytek jest dostępny. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT NID w Białymstoku 07.11.2025 r.