Wieże wyciągowe i nadszybia kopalniane na Górnym Śląsku
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Agata Mucha

Wieże wyciągowe i nadszybia kopalniane na Górnym Śląsku

7

jeden dzień

śląskie

Charakterystycznym elementem  krajobrazu Górnego Śląska, największego zagłębia górniczego w kraju, są monumentalne wieże wyciągowe oraz nadszybia, cenne ślady industrializacji regionu. Ten początkowo leśny obszar naszego kraju w ciągu wieków przeszedł duże przeobrażenia. Pierwsze kopalnie eksploatowały pierwotnie niewielkie pola górnicze, a samo wydobycie prowadzone było metodą odkrywkową. Sytuacja ta uległa jednak zmianie w 1763 r., po włączniu Śląska do Prus. Nastawiona na rozwój przemysłu polityka Królestwa Pruskiego przyczyniła się do ożywienia oraz postępującej mechanizacji górnictwa. 
Wieże wyciągowe i nadszybia kopalniane stanowią istotny element infrastruktury technicznej kopalni. Nie tylko ilustrują rozwój techniki związanej z wydobyciem oraz transportem węgla w górnictwie, niejednokrotnie są ostatnimi zachowanymi reliktami po dawnych kopalniach węgla kamiennego oraz zakładach eksploatujących rudy cynku i ołowiu. Ich rozwój i charakter determinowany był funkcją produkcyjną, którą stale optymalizowano wprowadzając nowe urządzenia transportowe oraz wyciągowe, od parowych po elektryczne. Stosowane w początkowym etapie industrializacji drewniane kołowroty zostały wyparte przez bardziej wydajne parowe maszyny odwadniające i wyciągowe, a poszczególne kopalnie zyskały wówczas wykonane w konstrukcji drewnianej lub murowanej nadszybia , wieże wyciągowe oraz maszynownie. Pierwsze, typowe dla regionalnego krajobrazu, stalowe wieże powstały już w XIX w. Kolejny etap rozwoju przypadł na pocz. XX w., kiedy to coraz powszechniej wprowadzano wieże słupowe oraz basztowe. Najstarszą tego typu realizację stanowi basztowa wieża wyciągowa Szybu I byłej kopalni Polska w Świętochłowicach. Lata 60. XX w. przyniosły zmianę powszechnie stosowanych materiałów budowlanych na rzecz konstrukcji wykonywanych z żelbetu. Obecnie widoczne jest natomiast odejście od transportu szybowego na rzecz tańszych w realizacji i utrzymaniu upadowych.
W związku z ciągłą ewolucją formy oraz prowadzoną od lat 90. XX w. restrukturyzacją przemysłu liczba wież oraz nadszybi w ostatnich latach uległa znacznemu spadkowi. Najbardziej reprezentatywną grupę stanowią aktualnie stalowe konstrukcje z zastrzałami i kołami w parze na wspólnym podeście, do których zaliczamy wieżę Szybu Bartosz w Katowicach, Kościuszko w Rybniku-Niewiadomiu oraz przy Szybie Maciej w Zabrzu. Do najstarszych zachowanych do dzisiaj typów należą wieże basztowe z urządzeniem wyciągowym w głowicy, reprezentowane przez wieżę wyciągową Szybu I kopalni Polska w Świętochłowicach (1908).  Część omawianych obiektów, ze względu na unikalny w skali kraju charakter wpisano do rejestru zabytków woj. śląskiego, m.in. ostatnią wieżę kozłową Szybu II (1891) kopalni Polska czy też najstarszą żelbetową wieżę wyciągową Szybu Prezydent (1932) w Chorzowie. Na szczególną uwagę zasługuje niezwykle rzadki dzisiaj element zabudowy kopalnianej o charakterystycznych dla 2 poł. XIX w. formach zaczerpniętych z architektury obronnej, tj. Szyb Andrzej w Rudzie Śląskiej, o basztowej formie w typie tzw. Malakov. 

Wzrost zainteresowania dziedzictwem industrialnym przyczynił się do uratowania tych charakterystycznych dominant krajobrazowych, a także ich zagospodarowania pod funkcje społeczne i kulturalne. Zespół Szybu Bartosz stanowi obecnie integralną część nowej siedziby Muzeum Śląskiego, a w jego wnętrzu możemy podziwiać udostępnianą w sezonie letnim wystawę przemysłu śląskiego. Szyb Głowacki i Kościuszko to fragment infrastruktury Industrialnego Centrum Kultury, a nagradzany w konkursie Zabytek Zadbany Szyb Maciej łączy w sobie funkcje turystyczne z bogatą ofertą gastronomiczną (urządzona w nadszybiu restauracja).Wyjątkowe ze względu na swoją formę (kozłowa i basztowa) wieże wyciągowe dawnej kopalni Polska w Świętochłowicach, w ramach prowadzonych w latach 2014-2015 prac zostały przystosowane do celów turystycznych, a ich najbliższe otoczenie urządzono w formie otwartej galerii ilustrującej rozwój przemysłowy miasta. Odwiedzając ostatni element trasy Szyb Pułaski w Katowicach, projektu Georga i Emila Zillmannów, nie zapomnijmy zajrzeć na dwa urocze, a jakże odmienne osiedla robotnicze Nikiszowiec oraz Giszowiec.

Kopalnia Węgla Kamiennego ,,Hoym’’, ob. Zabytkowa Kopalnia ,,Ignacy’’
Rybnik

dwie godziny

Zespół zabudowy stanowi pozostałość najstarszej na Ziemi Rybnickiej kopalni węgla kamiennego. Odznacza się niewielkimi przekształceniami w obrębie układu przestrzennego. Jako miejsce pozyskiwania surowców naturalnych jest przykładem interakcji człowieka ze środowiskiem.  Zabudowa zespołu jest reprezentatywna dla obiektów związanych z przemysłem wydobywczym z przełomu XIX i XX wieku. Obiekt posiada wysokie wartości kulturowe oraz naukowe związaną z integralnością wewnętrzną z kompletnym wyposażeniem technologicznym. Stanowi fragment krajobrazu kulturowego z charakterystycznymi dominantami w postaci nadszybi.

Historia

Kopalnia ,,Ignacy” powstała w 1792 r. z inicjatywy Karla Georga von Hoyma, pruskiego ministra prowincji śląskiej. Pierwsze wydobycie węgla miało miejsce w 1796 r., lecz nadanie pola górniczego nastąpiło dopiero po 1816 r. Lata  30. przyniosły połączenie kopalni ,,Hoym’’ z kopalnią ,,Sylvester’’ pod nazwą ,,Skonsolidowana Kopalnia Hoym’’. Ważną inwestycję stanowiło uruchomienie 44-calowej maszyny odwaniającej w 1840 r. na pierwszym 46-metrowym szybie wodnym ,,Thurnagel’’, który zagłębiono w 1826 r. W październiku 1856 r. otwarto linię kolejową poprowadzoną przez Niewiadom, która dwa lata później uzyskała bezpośrednie połączenie z kopalnią. Rok 1870 przyniósł połączenie Skonsolidowanej Kopalni Hoym z polem górniczym ,,Laura’’. Dopiero w 1890 r. całościowe prawa do zespołu nabył Hugo Hohenlohe-Oehringen, książę na Ujeździe. W 1874 r. założono nowy szyb ,,Grundmann’’, który pogłębiono do poziomu 150 m. Kolejne lata przyniosły powstanie budynków przemysłowych i biurowych w obrębie szybu ,,Graf Reden’’. W 1900 r. przy nieczynnym szybie ,,Oppurg’’ zbudowano budynek szybowy, stalową wieżę szybową, budynki centrali elektrycznej oraz zainstalowano maszyny wyciągowe, by dwa lata później zbudować wyciągową maszynę parową ,,Wilhelmshütte’’. Ze względu na rozwój dużych monopolistycznych zakładów niewielka Skonsolidowana Kopalnia Hoym-Laura uległa przekształceniu i weszła w skład Czarnieckiego Towarzystwa Węglowego. Wybudowano wówczas kotłownię przy szybie ,,Opperung’’, wyposażoną w 3 kotły wodnonurkowe i 80-metrowy komin. W 1923 r. szyb ,,Grundmann’’ wyposażono w kolejkę łańcuchową oraz zbudowano przy nim kotłownię z kominem o wysokości 90 m. Po odzyskaniu niepodległości władze polskie zdecydowały o zmianie niemieckich nazw i tak we wrześniu 1936 r. kopalnię na cześć ówczesnego prezydenta nazwano ,,Ignacy’’, a szyby kolejno ,,Grundmann’’ - ,,Kościuszko’’, ,,Vera’’ - ,,Weronika’’ oraz ,,Oppurg’’ - ,,Głowacki’’. Kolejne rozbudowy i modernizacje polegały głównie na założeniu w 1937 r. kolejki wąskotorowej łączącej szyb ,,Kościuszko’’ i ,,Głowacki’’, uruchomieniu wyciągu skośnego, stacji transformatorowej, sprężarki powietrza, chłodni kominowej, warsztatu mechanicznego oraz  lampowni. Ze względu na wyczerpanie pokładów węgla kopalnię „Ignacy” zgodnie z Zarządzeniem Ministra Górnictwa i Energetyki w styczniu 1968 r. włączono do sąsiadującej KWK ,,Rydułtowy’’. W tym okresie prace polegały głównie na przebudowie tunelów, zasypywaniu starych szybów oraz redukcji oddziałów wydobywczych. W końcu lat 90. rozpoczął się proces wyburzania kolejnych budynków, w tym szybu ,,Marian’’, a także starej łaźni.

Opis

Obiekty wchodzące w skład zabytkowej kopalni „Ignacy” stanowią zespół przestrzenny usytuowany w dzielnicy Niewiadom, w południowo-zachodniej części Rybnika przy ulicy Mościckiego 3. Zachowana zabudowa naziemna stanowi niezmieniony układ przestrzenny najstarszej kopalni węgla kamiennego na Ziemi Rybnickiej.  W skład zespołu wchodzi: budynek nadszybia szybu ,,Głowacki’’, budynek maszyny wyciągowej szybu ,,Głowacki’’, budynek nadszybia szybu ,,Kościuszko’’, budynek maszyny wyciągowej szybu ,,Kościuszko’’ oraz budynek sprężarkowni. Budynek nadszybia szybu ,,Głowacki’’ (dawniej ,,Opperung’’) z wieżą wyciągową z 1892 r. pierwotnie pełnił rolę wolno stojącej basztowej wieży wyciągowej. Budynek jest integralnie związany ze stalową wieżą wyciągową z 1902 r, wzniesiony na rzucie kwadratu, dwukondygnacyjny, przykryty dwuspadowym dachem o formie czworościennej wieży. Budynek maszyny wyciągowej szybu ,,Głowacki’’ z 1892 r. z parową maszyną wyciągową z 1900 r. wzniesiony na rzucie prostokąta jest jednokondygnacyjny, murowany z cegły, o dachu dwuspadowym. Maszyna wyciągowa została wykonana w Wilhelmshutte w 1900 r. z silnikiem parowym, tłokowym, dwucylindrowym, pracującym na wydmuch. Budynek nadszybia szybu ,,Kościuszko’’ (dawniej ,,Grundmann’’) z 1921 r. z wieżą wyciągową wzniesiony został na rzucie zbliżonym do prostokąta, o symetrycznej bryle jedno- i dwukondygnacyjnej. W tym samym roku powstała stalowa wieża wyciągowa, jedno zastrzałowa, nitowana. Budynek maszyny wyciągowej szybu ,,Kościuszko’’ z 1920 r. wraz z parową maszyną wyciągową wzniesiony został na rzucie prostokąta i jest jednokondygnacyjny, podpiwniczony z dachem dwuspadowym. Maszyna parowa powstała w 1920 r. w firmie Linke Hoffmann Werke Breslau z silnikiem parowym, dwucylindrowym, pracującym na wydmuch. Budynek sprężarkowni (pierwotna elektrownia), zlokalizowany w sąsiedztwie maszynowni szybu ,,Głowacki’’, wzniesiony został na planie zbliżonym do prostokąta, z dekoracyjną elewacją wykonaną z cegły ceramicznej, urozmaiconą lizenami oraz gzymsem kostkowym. Wewnątrz znajduje się zachowana oryginalna sprężarka tłokowa z 1923 r. wyprodukowana w Linke Hoffmann Werke Breslau oraz sprężarka tłokowa z 1944 r. firmy Ingersoll Rand z Kanady. Dominującym materiałem budulcowym w obrębie kompleksu jest cegła, z której wykonane są ściany wszystkich budynków. Wyjątek stanowi budynek nadszybia szybu „Kościuszko” o stalowej konstrukcji szkieletowej, wypełnionej cegłą. W większości obiektów występują spłaszczone dachy dwuspadowe kryte papą o stalowej konstrukcji nośnej, posadzki ceramiczne, cementowe i z lastryka. Dwie wieże wyciągowe „Kościuszko” oraz „Głowacki” mają konstrukcję jedno zastrzałową, stalową.

Obiekt dostępny przez cały rok, możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 25.06.2014 r.

Bibliografia

  • Markiewka E., Kalendarium Kopalni ,,Ignacy’’ (Hoym) 1792-1967 uzupełnione do 2008, Rybnik 2009, s. 1-26.
  • Smołka M. Z., Dzieje kopalni ,,Ignacy’’ (,,Hoym’’) 1792-2001, Katowice 2001, s. 33-138.
  • Adamczyk A., Kopalnia Węgla Kamiennego Hoym Ignacy 1792-1967-2011, Warszawa 2011.
  • Szlak zabytków techniki województwa śląskiego, G. Bożek (red.), Katowice 2006, s. 67-68.

czas dojazdu do następnego obiektu

2 godz. 18 min.

46 min.

Zespół zabudowy szybu Maciej
Zabrze

godzina

Reprezentatywny dla regionu przykład naziemnej zabudowy związanej z szybem o charakterze wydechowym i wydobywczym z początku XX w., obrazujący problematykę transportu pionowego w górnictwie oraz odwadniania i przewietrzania. Zarazem przykład zespołu budowlanego o charakterze utylitarnym, ściśle dostosowanym do celów i ówczesnych wymogów budownictwa przemysłowego, wyróżniający się przy tym wartościami artystycznymi poprzez nawiązanie w zewnętrznej formie i wystroju budynku do stylistyki historyzmu. Zachowana możliwie pełna, autentyczna forma, układ oraz charakter kompleksu oraz niewielka skala przekształceń najstarszej struktury założenia, pozwalają zaliczyć zabytek do grona najcenniejszych w skali regionu przykładów zabytków poprzemysłowym związanych z wydobyciem węgla kamiennego.

Historia

Zabudowa zespołu szybu Maciej (dawniej West) jest integralną częścią kopalni węgla kamiennego Concordia, której początki działalności sięgają 1841 r. Należąca do hrabiego Łazarza Henckel von Donnersmarck Concordia w początkowym okresie wydobywała pokłady węgla z obszaru pola górniczego Concordia, a z czasem również z eksploatowanego z przerwami od końca XVIII w. i wykupionego przez Donnersmarcków w 1826 r. pola Amalia oraz pola Michael. Eksploatację prowadzono początkowo przez trzy szyby wydobywcze: Julia (255 m), Karl (67 m) oraz Concordia (pogłębiona na początku XX w. do 575 m). Wydobywany w kopalni węgiel przeznaczany był do przetwarzania w koksowni Concordia oraz wykorzystywany w hucie żelaza. W 1873 r. kopalnia oraz wspomniane zakłady przetwórcze przeszły na własność spółki Donnersmarckhütte A.G. Wzrost zapotrzebowania na węgiel i dążenie przez spółkę do zwiększenia wydobycia pokładów wpłynęło na szereg nowych inwestycji, związanych m.in. z przyłączeniem nowych pól górniczych oraz drążeniem kolejnych szybów, umożliwiających dotarcie do głębszych pokładów. W efekcie do 1916 r. w obszar górniczy Concordii włączono pola: Borsig II, Ludwik II, Ludwik III, Emma II, Mont Avon II, Johan August, Królowa Wiktoria oraz Belfort, dostępne przez kolejne szyby: Schmidt (transportowy, 141 m), Wetter (wentylacyjny, 87 m), Guido (30 m), Grenz (33 m), Michael (60 m), Rodon (60 m) oraz pogłębioną Concordię (575 m) i przedmiotowy West - Zachodni (198 m). Rozbudowana w ten sposób Concordia zaliczana była wówczas do grupy najnowocześniejszych i najgłębszych kopalni na Górnym Śląsku. Wydrążony w latach 1905-1915 jako ostatni szyb West/Zachodni (późniejszy Maciej) zlokalizowany został w zachodniej, skrajnej części pola Belfort. Jego powstanie podyktowane było poszukiwaniem sposobów odwodnienia i przewietrzania przygotowywanej do eksploatacji najnowszej części kopalni oraz potrzebą połączenia pola Belfort z głównymi szybami wydobywczymi. Po ukończeniu drążenia, a bezpośrednio przed rozpoczęciem eksploatacji pokładów z pola Belfort, w rejonie szybu w latach 1922-1928 wybudowano zespół obiektów technologicznych, pomocniczych i socjalnych, w tym zachowane do chwili obecnej nadszybie z wieżą wyciągową, maszynownię oraz wagownię, a także magazyn, budynek obsługi wagi furmankowej i budynek odżeleźniacza z szopą lokomotyw. Budynek nadszybia posiadał obieg wozów na najwyższej kondygnacji, natomiast od strony zachodniej dostawiono do niego dodatkowy wyciąg zewnętrzny. Budynek maszynowni przeznaczony został dla maszyny wyciągowej o napędzie elektrycznym. W północnej części budynku zlokalizowano pomieszczenie przetwornicy, natomiast od północy i południa dobudowano komory rozdzielni i transformatorowe, służące do zasilania maszyny wyciągowej oraz napędu wentylatora, zainstalowanego w sąsiednim budynku. Wraz z przesuwaniem się wydobycia w kierunku zachodnim szyb, poza funkcją wentylacyjną i odwadniającą, wykorzystywano do celów transportowych i wydobywczych, co z kolei wiązało się ze stopniowym usypywaniem zachowanego na tyłach zabudowy zwałowiska. Jednocześnie w 1942 r. w rejonie nadszybia wybudowano bunkier kamienia, czyli zbiornik retencyjny na skałę płonną, służący do przeładunku odpadów do wagonów kolejki wąskotorowej, skomunikowanej z obszarem hałdy, usypywanej w północno-wschodniej części terenu zakładu. Po wyczerpaniu się złóż w Maciejowicach i zaprzestaniu eksploatacji, od 1971 r. szyb Zachodni, określany już wówczas jako Maciej i wchodzący w skład skonsolidowanej kopalni Rokitnica (potem Pstrowski), pełnił wyłącznie funkcję wentylacyjną, transportową i odwadniającą. W 1990 r. przeznaczony do likwidacji szyb wraz z zabudową towarzyszącą został wykupiony przez firmę Demex, która przekształciła go w studnię głębinową. Wraz z tym częściowo zasypany został dolny odcinek właściwego, głębokiego na 198 m szybu wydechowego.

Opis

Zespół zabudowy szybu Maciej znajduje się w dzielnicy Maciejów w zachodniej części Zabrza. Kompleks zabudowy rozlokowany jest w dwóch osiach na niewielkim obszarze rozmieszczonym wzdłuż wschodniej strony ulicy Srebrnej. Środkową część struktury tworzy zabytkowa, zrealizowana w latach 20. XX w. zabudowa, w tym dominujący gabarytowo budynek nadszybia z wieżą wyciągową, sąsiadująca z nim od południa niewielka wagownia oraz ulokowana w głębi maszynownia, a także pozostający poza rejestrem zabytków budynek odżeleźniacza usytuowany na północ od nadszybia budynek wentylatora oraz sąsiadujący z maszynownią budynek magazynowy. Ponadto funkcjonalne uzupełnienie zespołu stanowią obiekty wzniesione w okresie powojennym, to jest budynek rozdzielni w części południowej, dobudowany do nadszybia od północy budynek nowego wentylatora oraz zlokalizowana w części północnej stacja uzdatniania wody. Największym, a zarazem najważniejszym obiektem technologicznym w zabytkowej strukturze szybu jest budynek nadszybowy wraz z integralnie powiązaną z nim od wschodu wieżą wyciągową. Jest to obiekt wzniesiony w konstrukcji szkieletowej wykonanej ze stali i ceglanego wypełnienia, na planie zbliżonym do prostokąta, trójkondygnacyjny, kryty dachem dwuspadowym, z dobudowaną od strony północno-wschodniej murowaną przybudówką. Wewnątrz na najwyższej kondygnacji, stanowiącej główny poziom technologiczny, znajduje się stanowisko sygnalisty. Powiązana z nadszybiem konstrukcyjnie i funkcjonalnie wieża wyciągowa jest obiektem wykonanym ze stali w konstrukcji kratownicowej, nitowanej, z pojedynczym zastrzałem od wschodu oraz kilkukondygnacyjnym, kratownicowym trzonem prowadniczym, a także umieszczoną w głowicy parą kół linowych rozmieszczonych równolegle na wspólnym podeście. Sąsiadująca z nadszybiem od południa wagownia (obecnie portiernia) jest obiektem ceglanym, parterowym, wzniesionym na planie prostokąta i krytym spłaszczonym dachem czterospadowym. Położona na wschód od zabudowy nadszybia maszynownia, wzniesiona w konstrukcji murowanej z cegły, charakteryzuje się prostopadłościenną, jednopiętrowym bryłą krytą dachem dwuspadowym, z niewielkim ryzalitem wejściowym od południa. Wewnątrz budynku podzielonego na część właściwej maszynowni oraz pomieszczenia przetwornicy i rozdzielni, zachowane jest autentyczne i sprawne wyposażenie w postaci zabytkowej elektrycznej maszyny wyciągowej z 1924 r. Na wschód od chronionego kompleksu zabudowy szybu znajduje się zwałowisko skały płonnej, transportowanej z rejonu nadszybia kolejką wąskotorową na wyznaczone w sąsiedztwie szybu usypisko. Hałda usypana została na planie zbliżonym do czworoboku. Jej forma ma charakter stołowo-grzbietowy o spłaszczonych wierzchowinach i dość stromych zboczach od północy, wschodu i zachodu. Usypisko zbudowane jest przede wszystkim z materiału skalnego, w tym łupków węglowych, mułowców i piaskowców. W chwili obecnej całość hałdy porasta zieleń o zróżnicowanej wysokości, będąca efektem samoistnej rekultywacji zwałowiska. Wśród drzewostanu wyróżnić można m.in. jesiony, brzozy, topole, klony, dęby, głogi, robinie akacjowe i jarząby.

Obiekt można zwiedzać z przewodnikiem codziennie oprócz poniedziałków (szczegóły na stronie internetowej obiektu).

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 25.09.2014 r.

Bibliografia

  • Barecki Z., Szyb Maciej kopalni Concordia. Historia i nowe oblicze (http://www.szybmaciej.pl/index.php/historia)
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury. Zwałowisko skały płonnej ob. nieużytek poprzemysłowy [w Zabrzu], oprac. Z. Barecki z zespołem, 2010, Archiwum WUOZ.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury. Szyb „Zachodni” kopalni „Concordia”, ob. Szyb „Maciej” Przedsiębiorstwa Górniczego Demex Sp. z o.o. [w Zabrzu], oprac. Z. Barecki z zespołem, Archiwum WUOZ.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury. Budynek nadszybowy z wieżą wyciągową i studnią głębinową „Maciej” [w Zabrzu], oprac. Z. Barecki z zespołem, Archiwum WUOZ.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury. Budynek maszynowni szybu „Maciej”, ob. obiekt ekspozycyjny i socjalny [w Zabrzu], oprac. Z. Barecki z zespołem, Archiwum WUOZ.
  • Jaros J., Słownik historyczny kopalń węgla kamiennego na ziemiach polskich, Katowice 1984.

czas dojazdu do następnego obiektu

52 min.

22 min.

Wieża wyciągowa szybu ,,Krystyna’’
Bytom

15 minut

Obiekt stanowi unikatowy w skali regionu przykład wieży wyciągowej, łączącej basztowy typ struktury z oryginalną, modernistyczną formą. W chwili obecnej jest również jednym z dwóch ocalałych obiektów dawnej kopalni Szombierki, a także uważana jest za jeden z symboli miasta. Wysoka klasa architektoniczna, zachowana autentyczna forma oraz część dawnego wyposażenia, pozwalają zaliczyć zabytek do grona najcenniejszych w skali miasta i regionu przykładów myśli technicznej i artystycznej okresu międzywojennego.

Historia

Wieża wyciągowa szybu Krystyna (dawny Kaiser Wilhelm) jest elementem infrastruktury dawnej Kopalni Węgla Kamiennego Szombierki (dawna Hohenzollern), której historia sięga 1869 r., tj. momentu  założenia przez śląskich magnatów przemysłowych z rodu von Schaffgotsch. W 1882 r. szyb stał się częścią kopalni Paulus-Hohenzollern oraz elementem tzw. rejonu Hohenzollernschachte. Na przestrzeni 4 ćwierci XIX w. wydrążono również inne szyby, w tym odwadniający Hohenzollern (później Ewa), wydobywczy Kaiser Friedrich (Jadwiga), wentylacyjny Gemander (Janina) oraz wydobywcze Sommer i Georg. W wyniku podziału historycznego Górnego Śląska na część niemiecką i polską na początku lat 20. XX w., rejon pól Hohenzollernschachte znalazł się po stronie niemieckiej i przekształcił w samodzielną kopalnię Hohenzollerngrube. Wraz z dokonanym w tym okresie, tj. w 1920 oraz 1928 r., pogłębieniem szybu Kaiser Wilhelm do poziomu 510 m (pierwsze 171 m), konieczna stała się modernizacja przestarzałej, basztowej wieży wyciągowej z XIX w. W 1928 r. w miejscu starej, rozebranej wieży wzniesiono nową, basztową, modernistyczną wieżę w konstrukcji stalowej, ryglowej, przesłoniętej ceglanymi, pozbawionymi ozdobnych akcentów elewacjami, nawiązującymi do kształtu młota górniczego. W głowicy obiektu umieszczono dwie nowoczesne, elektryczne maszyny wyciągowe wyprodukowane przez firmę Vereinigte Oberschlesische Hüttenwerke Werk Donnersmarckhütte Hindenburg i BBC Brown Boveri & Gie Mannheim, o mocy 2700 KM (od 1928 r.) i 3263 KM (od 1933 r.), które zastąpiły dotychczasowe maszyny o napędzie parowym. W sąsiedztwie wieży wzniesiono w tym czasie również budynki nadszybia, w tym nową sortownię, brykietownię, warsztaty, kuźnię, magazyny oraz cechownię. Nazwa wchodzącej od 1945 r. w skład Skarbu Państwu kopalni przemianowana została na KWK Szombierki, natomiast szyb Kaiser Wilhelm określano odtąd jako szyb Krystyna. W okresie powojennym szyb pogłębiony został do głębokości 840 m, ale nie wpłynęło to na przekształcenie struktury i charakteru wieży wyciągowej. Kopalnia Szombierki, skonsolidowana w latach 70. z KWK Karol, a w latach 90. z KWK Centrum, została ostatecznie zamknięta w 1997. Wskutek likwidacji z użytkowania wyłączono również szyb Krystyna wraz z wieżą wyciągową, a w 2001 r. rozebrano sąsiadujące z nią budynki nadszybia z lat 20. XX w. Z inicjatywy ŚWKZ budynek wieży wyciągowej szybu Krystyna wraz z wyposażeniem, tj. elektrycznymi maszynami wyciągowymi oraz otaczającym terenem, wpisany został w 2004 r. do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego.  

Opis

Wieża znajduje się w środkowej części dawnego zespołu kopalni Szombierki, zlokalizowanego w dzielnicy o tej samej nazwie, położonej na południe od śródmieścia Bytomia. W bezpośrednim sąsiedztwie wieży zachowane są zabudowania nadszybia oraz wieża wyciągowa szybu Ewa. Wieża jest obiektem modernistycznym, w typie basztowym, wzniesionym w konstrukcji stalowej, ryglowej, nitowanej, obudowanej z zewnątrz ceglaną bryłą na rzucie prostokąta. Zewnętrzną część obiektu o wysokości 56 m wzniesiono w formie przypominającej potężny młot górniczy, złożony z wysokiego trzonu oraz nadwieszonej na nim szerszej głowicy, oddzielonych żelbetową płytą. Płaszczyznę licowanych cegłą elewacji w partii trzonu rozbito przy pomocy wertykalnych, osiowo rozmieszczonych i ujętych ceglanymi lizenami pasów okien, które w partii głowicy zaakcentowane zostały ryzalitowo. Prostokątne, podwójne i potrójne otwory okienne wypełnione są wielopodziałową, stalową ślusarką. We wnętrze budowli znajdują się rozmieszczone na siedmiu poziomach stalowe podesty skomunikowane za pomocą dwubiegowych schodów, a także pozostałości trzonu prowadniczego naczyń szybowych, tj. klatki oraz szyb dawnej windy osobowej. W górnej części trzonu budynku, na wysokości ponad 30 m, zachowane są dwa tzw. koła dociskowe, natomiast na poziomie głowicy pozostałości dwóch zabytkowych, elektrycznych maszyn wyciągowych.

Dostęp do zabytku jedynie z zewnątrz.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 24.09.2014 r.

Bibliografia

  • Droń M., Dokumentacja konserwatorska wieży wyciągowej szybu Krystyna dawnej KWK Szombierki w Bytomiu przy ul. Zabrzańskiej 7, Bytom 2004, Archiwum WUOZ.
  • Tomala M., Prejs E., Rewaloryzacja szybu Krystyna w Bytomiu, „Archivolta” 2009, nr 2, s. 46-52.
  • Wiloch R., Dawna kopalnia węgla kamiennego „Szombierki” w Bytomiu - rys historyczny, (w:) Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego 5. Zabytki Przemysłu i techniki, M. Lachowska (red.), Katowice 2013.
  • Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, S. Brzezicki, C. Nielsen (red.), Warszawa 2006.

czas dojazdu do następnego obiektu

31 min.

17 min.

Dwie wieże wyciągowe kopalni ,,Polska’’
Świętochłowice

godzina

Wieże kopalni ,,Polska’’ posiadają wysokie wartości w skali kraju, stanowią jedne z najstarszych wież wyciągowych, ilustrujące rozwój techniki związanej z wydobyciem węgla w górnictwie.  Obiekty stanowią także istotną dominantę krajobrazową o wysokich walorach estetycznych, oraz jedyne zachowane relikty po byłej Kopalni Węgla Kamiennego ,,Polska’’, założonej przez Gwidona Henckel von Donnersmarcka, śląskiego magnata przemysłowego.

Historia

Początek przemysłu wydobywczego na obszarach przyległych do kopalni ,,Polska’’ datuje się na 1822 r., kiedy to hrabia Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck, ówczesny właściciel Świętochłowic rozpoczął poszukiwania złóż węgla. Pierwsza kopalnia ,,Faust’’ powstała już w 1827 r., rok później w 1828 uruchomiono zaopatrywaną przez kopalnię hutę ,,Florian’’, dawniej ,,Falva’’. W 1873 r. hrabia Gwidon Henckel von Donnersmarck zdecydował o połączeniu pół górniczych ,,Gefӓll’’, ,,Bohlen’’, ,,Faustin’’ oraz Hexerkessal’’ jako jeden zakład o nazwie ,,Deutschland’’ (później ,,Polska’’), na pamiątkę zjednoczenia Niemiec. Konsolidację wyżej wymienionych obszarów 24 października 1873 r. zatwierdził Wyższy Urząd Górniczy z siedzibą we Wrocławiu. Kopalnia eksploatował poza wspomnianymi także pozostałe pola stanowiące bezpośrednią własność Gwidona bądź gwarectwa w którym posiadał większość udziałów, m.in. ,,Ottilie’’, ,,Heyduk’’, ,,Kleinigkeit’’, ,,Kalina’’, ,,Guttmannsdorf’’, ,,Hugo II’’ oraz ,,Gut Glück’’. W latach 80. XIX w. pozyskano nowe poziomy wydobywcze na głębokości 180 m - obsługiwany przez szyb I oraz 225 m - obsługiwany przez szyb II, który pracował dodatkowo na poziomie 140. Lata 80. i 90. XIX w. to wzmożony czas inwestycji oraz rozbudowy, szyb I i II otrzymały nowe maszyny wyciągowe, a pracujący na terenie zakładu szyb III przejął poziom 140 m, zbudowano również sortownię, płuczkę oraz kotłownię, a w celu usprawnienia transportu kopalnię połączono z górnośląską kolejką wąskotorową. W związku z wysokim zapotrzebowaniem na węgiel drzewny w 1889 r. przeprowadzono kolejne inwestycje. W wyniku pożarów z 1889 i 1892 r. doszło do zniszczenia urządzeń szybowych w obrębie szybu II oraz I. W latach 90. XIX w. w obrębie szybu II zainstalowano pierwszą na Górnym Śląsku elektryczną maszynę wyciągową zasilaną prądem z zakładowej elektrowni, rozbudowanej w latach 1907-1910. W 1908 roku na szybach I oraz III wymieniono stalowe wieże wydobywcze na basztowe z maszynami elektrycznymi. W wyniku przeprowadzonego w 1922 roku plebiscytu kopalnia ,,Niemcy’’ znalazła się w polskiej części Górnego śląska, a w 1937 r. jej nazwę zmieniono na ,,Polska’’. Lata 50. XX w. to czas rozwoju kopalni, otwarto nowy poziom wydobycia na głębokości 510 m, oddano także do użytku urządzenia podsadzkowe. W 1972 r. podjęto decyzję o połączeniu zespołu z mieszczącą się na terenie Chorzowa kopalnią ,,Prezydent’’. Kolejna konsolidacja miała miejsce w 1995 r. zakład połączono z kopalnią Nowy Wirek, podjęto wówczas decyzje o stopniowej likwidacji kopalni ,,Polska’’ która w 2000 r. zakończyła swą działalności.

Opis

Wieże wyciągowe kopalni ,,Polska’’ zlokalizowane są w zachodniej części historycznego zespołu położonego w centralnej części miasta Świetochłowice, przy ulicy Wojska Polskiego 16, w sąsiedztwie linii kolejowej oraz huty ,,Florian’’. Wpisane do rejestru zabytków wieże wyciągowe szybu I oraz szybu II stanowią najcenniejsze oraz ostatnie elementy infrastruktury nieistniejącej kopalni ,,Polska’’ wyprodukowane przez Wilhelmshütte w Wałbrzychu. Wieża wyciągowa szybu I powstała w 1908 r. Jest to wykonana w konstrukcji stalowej wypełnionej cegłą baszta wzniesiona na rzucie kwadratu z nadwieszoną dwuosiową głowicą mieszczącą hale maszyny wyciągowej, wspartą na metalowych wspornikach. Konstrukcje nośną stanowią cztery spięte ryglami słupy o przekroju kratowym. Wieża nakryta jest stalowym dachem walcowym, a jej całkowita wysokość wynosi ponad 29 m. Wewnątrz zachowała się oryginalna maszyna wyciągowa z 1908 roku. Wieża wyciągowa szybu II powstała w latach 1889-1891. Jest to wykonana w konstrukcji stalowej, nitowanej, kozłowa, dwuzastrzałowa wieża wyciągowa wyposażona pierwotnie w dwie maszyny wyciągowe. Konstrukcję nośną stanowią oparte na fundamentach nogi zastrzału oraz dwa słupy trzonu prowadniczego w rozstawie ok. 3 x 5,4 m. Wieża pierwotnie nakryta była zadaszeniem w formie kolebki, a jej całkowita wysokość wynosi ponad 23 m.

Obiekt niedostępny dla zwiedzających, obecnie trwają prace rewitalizacyjne i adaptacyjne wież wraz z przyległym terenem na cele kulturalne oraz edukacyjne.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 21.10.2014 r.

Bibliografia

  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Deutschland (Niemcy), ob. kopalnia KWK ,,Polska’’- karta zespołu, oprac. E. Szady, Katowice 1990, Archiwum Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Zespół KWK ,, Polska’’, wieża wyciągowa szybu I, oprac. E. Szady, Katowice 1990, Archiwum Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Zespół KWK ,, Polska’’, wieża wyciągowa szybu II, oprac. E. Szady, Katowice 1990, Archiwum Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Frużyński A., Kopalnie Węgla Kamiennego w Polsce, Łódź 2012, s. 194-195.
  • Jaros J., Z dziejów kopalni ,,Polska’’ w Świętochłowicach, (w:) Zaranie Śląskie, zeszyt 1, W. Długoborski (red.), Katowice 1961, s. 107-118.
  • Wybraniec P., Zabytki Architektury Przemysłowej w województwie Katowickim, Katowice 1989, s. 30.

czas dojazdu do następnego obiektu

19 min.

13 min.

Wieża wyciągowa szybu ,,Prezydent’’
Chorzów

30 minut

Wieża wyciągowa szybu ,,Prezydent’’ posiada wysokie wartości historyczne oraz naukowe w skali regionu, stanowi jedną z nielicznych, oraz ostatnią zachowaną wieżę wyciągową wykonaną w konstrukcji żelbetowej na terenie Górnego Śląska. Dodatkowo obiekt stanowi integralną część jednej z najstarszych kopalni na terenie województwa śląskiego oraz istotny element krajobrazu świadczący o przemysłowej tradycji i historii miasta Chorzów.

Historia

Zwana początkowo ,,Prinz Karl von Hessen’’, kopalnia ,,Król’’ powstała z inicjatywy pruskich władz fiskalnych w 1791 r., co czyni ją jedną z najstarszych na terenie Górnego Śląska. Pierwszy szyb ,,Schuckamnn’’ o głębokości 11 m., uruchomiono w 1791 r., tak jak i kolejny ,,Prinzessin’’ czerpał złoża z płytkich warstw dostępnych pod ziemią. Pierwsze rozwiązania usprawniające wydobycie węgla wprowadzono już w 1797 r. w postaci obsługującej pompy odwadniające maszyny parowej. Kolejna modernizacja miała miejsce w 1814 roku, zainstalowano wówczas pierwszą wyciągową maszynę parową w obrębie szybu ,,Einsiedel’’. W kolejnych latach rozwiązanie to zastosowana w szybach ,,Lyda’’, ,,Hedwig’’, ,,Blücher’’ oraz ,,Scharnhorst’’ o głębokości 40 m. stanowiących podstawę produkcji zakładu.  Na początku lat 20. XIX w. w kopalni zrezygnowano z podziemnego transportu konnego, w 1821 r. urzędnik górniczy Buchbach wprowadził pionowe szybiki hamulcowe które przyśpieszyły transport węgla. XX w. przyniósł natomiast elektryfikację zakładu, w 1908 roku uruchomiono pierwszą maszynę wyciągową o napędzie elektrycznym w szybie ,,Bahn II’’. Mimo usprawnień pod koniec lat 20. wydobycie w części zakładu przestało być rentowne, w związku z czym podjęto działania inwestycyjne w obrębie najbogatszego w surowiec Pola Wschodniego. Główną inwestycję realizowaną w latach 1929-1933 stanowiła budowa nowoczesnego szybu ,,Jacek III’’ o głębokości 234 m., cały kompleks zmienił nazwę 17 lutego 1937 r. ,,Prezydent Mościcki’’ w wyniku podziału kopalni, na zakład obejmujący szyb ,,Jacek III’’ o wspomnianej nazwie oraz zakład ,,Barbara-Wyzwolenie”, po II wojnie światowej obiekt zmienił nazwę na KWK ,,Prezydent’’.  W 1972 roku kopalnię ,,Prezydent’’ połączono z mieszczącą się w Świętochłowicach kopalnią ,,Polska” pod wspólną nazwą  KWK ,,Polska”, w 1993 roku w zakładzie zakończono wydobycie, a trzy lata później rozebrano towarzyszący szybowi ,,Prezydent’’  budynek maszynowni oraz sortowni.

Opis

Wieża wyciągowa szybu ,,Prezydent’’ położona jest w centrum Chorzowa przy ulicy Kościuszki, w obrębie byłego pola wschodniego kopalni ,,Król’’. Obiekt o cechach funkcjonalizmu powstała w oparciu o projekt architekta, inżyniera Ryszarda Heilemana z Katowic. Jest to jednozastrzałowa, ramowana konstrukcja wykonana z żelbetu z jedną parą kół. Pomost kół linowych znajduje się na wysokości ok. 42 m., są one ustawione w układzie naprzeciwko siebie, a ich rozstaw wynosi ponad 2 m. Jest on wsparty przy pomocy trzonu prowadniczego wieży i nóg zastrzałowych które wzmocniono przy podstawie poprzez wprowadzenie stóp fundamentowych oddalonych od osi wieży o 21 m. Słupy trzony prowadniczego łączone są przy pomocy żelbetowych rygli na kilkunastu poziomach począwszy od wysokości 4,45 kończąc na wysokości ok. 40 m. Wysokość wieży wynosi ok. 46 m., a rozstaw nóg zastrzałów ok. 15 m. W obrębie trzonu prowadniczego znajduje się metalowa klatka schodowa umożliwiająca ruch turystyczny.

Zabytek ogólnie dostępny, codziennie od 8:00 do 21:00. Szyb ,,Prezydent’’ znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki województwa Śląskiego.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 13.10.2014 r.

Bibliografia

  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Wieża wyciągowa szybu prezydent, oprac. E. Szady, Katowice 1990, Archiwum Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Frużyński A., Kopalnie Węgla Kamiennego w Polsce, Łódź 2012, s. 158-160.
  • Jaros J., Historia górnictwa węglowego w Zagłębiu Górnośląskim w latach 1914-1945, Katowice 1969.
  • Jaros J., Historia kopalni Król w Chorzowie, Katowice 1962.
  • Kurek R., Dwa wieki chorzowskiego przemysłu. Zarys monograficzny: część 1, Chorzów 2007.
  • Kurek R., Dwa wieki chorzowskiego przemysłu. Zarys monograficzny: część 2, Chorzów 2009.
  • Wybraniec P., Zabytki architektury przemysłowej w województwie Katowickim, Katowice 1989, s. 9-10.

czas dojazdu do następnego obiektu

28 min.

14 min.

Zespół zabudowy szybu ,,Bartosz’’
Katowice

dwie godziny

Zespół zabudowy szybu Bartosz posiada wysokie wartości historyczne oraz techniczne w skali kraju, stanowi główny i najstarszy szyb wydobywczy kopalni ,,Ferdynand’’ o niewielkich przekształceniach w obrębie układu przestrzennego. Obiekt stanowi cenny kompleks produkcyjny z charakterystyczną dla przemysłu wydobywczego z XIX w. zabudową, oraz częściowo zachowanym wyposażeniem technologicznym.

Historia

Kopalnia ,,Ferdynand” powstała na terenie należącej do Stanisława Mieroszewskiego ordynacji Mysłowickiej w 1822 r. dzięki inicjatywie emerytowanego rotmistrza Ignacego Ferdinanda von Beyma, a pierwsze wydobycie z płytkich szybów miało miejsce już w 1823 roku. Głównym szybem wydobywczym kopalni był wydrążony w 1834 r. ,,Beniamin’’, obecnie ,,Bartosz’’, kilkukrotnie pogłębiany w trakcie działania zakładu. W 1840 r. szyb wyposażono w pierwszą parową pompę odwadniającą, a w 1883 r. pogłębiono do głębokości 300 m. Powstał wówczas budynek nadszybowy, który przebudowano w latach 1893-1895, zainstalowano wówczas jednozastrzałową więżę wyciągową. Kolejne obiekty wchodzące w skład zabudowy zespołu w postaci maszynowni wyposażonej w oryginalną maszynę parową z 1892 r. oraz siłowni powstały w latach 1893-1895. Pomimo niewielkich przekształceń z lat 20. i 30. XX w. obiekt stanowi cenny kompleks produkcyjny. Sama kopalnia kilkukrotnie zmieniał właścicieli jak i nazwę, w 1839 r. Aleksander Mieroszewski odsprzedał ją wraz z innymi dobrami Franciszkowi Wincklerowi. W 1889 r. Hubert von Thiele-Winckler utworzył ,,Katowicką Spółkę Akcyjną dla Górnictwa i Hutnictwa’’, w 1929 r. zakupił ją pochodzący z Nadrenii Fryderyk Flick i połączył ze ,,Zjednoczoną Hutą Królewską i Laurą’’ oraz ,,Hutą Batory’’. Pierwsza zmiana nazwy na ,,Katowice’’ miała miejsce w 1945 r. i wiązała się bezpośrednio z przyłączeniem do Katowickiego Zjednoczonego Przemysłu Węglowego. W latach 80. obiekt należał kolejno do ,,Zrzeszenie Kopalń Węgla Kamiennego w Katowicach’’, ,,Katowickie Gwarectwo Węglowe’’, a w 1993 r. stał się częścią Katowickiego Holdingu Węglowego. W 1997 r. KHW podjął decyzję o połączeniu kopalń ,,Katowice’’ oraz ,,Kleofas’’, które pod nazwą KWK ,,Katowice-Kleofas’’ funkcjonowały do 1999 r. zakończono wówczas wydobycie, rozpoczynając jednocześnie proces likwidacji. Obecnie na terenie dawnej kopalni znajduje się nowa siedziba Muzeum Śląskiego.

Opis

Zespół zabudowy szybu Bartosz położony jest w śródmieściu Katowic, w obrębie dawnej kopalni Katowice. Obszar ten ograniczony jest ulicami: Dobrowolskiego, Nadgórników, Olimpijską oraz aleją Roździeńskiego, a sam obiekt znajduje się w centralnej części zabudowy kopalnianej, która stanowi obecnie teren nowej siedziby Muzeum Śląskiego. Zespół stanowi zwartą kompozycję, historycznie najstarszej części założenia, rozlokowaną na planie zbliżonym do prostokąta z wysuniętą w kierunku wschodnim maszynownią.  Poszczególne obiekty wykonane są w konstrukcji murowanej z elementami historyzującymi, w obrębie zabudowy wyróżniamy budynek nadszybia z wieżą wyciągową, budynek maszynowni oraz budynek siłowni. Budynek nadszybia z wieżą wyciągową to dwukondygnacyjny, nieotynkowany obiekt wzniesiony na rzucie zbliżonym do prostokąta, o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym. W obrębie elewacji proste elementy dekoracyjne w postaci płytkich ceglanych lizen, elewacja południowo-zachodnia (szczytowa) z płytkim ryzalitem w osi środkowej z prostym otworem bramnym, otwory okienne zamknięte łukiem odcinkowym z opaskami. Jednozastrzałowa, nitowana, stalowa wieża wyciągowa usytuowana jest w części środkowej nadszybia. Budynek maszynowni jest to dwukondygnacyjny, nieotynkowany obiekt wzniesiony na rzucie prostokąta, o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym. Elewacje podzielone przy pomocy płytkich lizen, zwieńczone gzymsem kostkowym. Elewacja południowo-zachodnia oraz północno-wschodnia o bardziej złożonej dekoracji w postaci głębokich lizen zwieńczonych pinaklami oraz ciekawej dekoracji szczytów wydzielonych przy pomocy gzymsu schodkowego oraz podzielonych na trzy części sterczynami. Wewnątrz strop odcinkowy oraz oryginalne wyposażenie w postaci parowego urządzenia wyciągowego i suwnicy. Budynek siłowni to w części zasadniczej dwukondygnacyjny, nieotynkowany budynek wzniesiony na rzucie zbliżonym do prostokąta o mocno rozczłonkowanej bryle nakrytej dachem pulpitowym o małym spadku. Obiekt charakteryzuje się ciekawą, rozbudowaną dekoracją w obrębie elewacji w postaci licznych lizen, gzymsów, fryzów oraz ryzalitów. Szczyty zwieńczone pinaklami w postaci wieżyczek, proste attyki w formie krenelarza w najwyższych zlokalizowanych w części centralnej partiach obiektu.

Obiekt ogólnie dostępny z zewnątrz, stanowi fragment zabudowy nowej siedziby Muzeum Śląskiego.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 10.10.2014 r.

Bibliografia

  • Frużyński A., Kopalnie Węgla Kamiennego w Polsce, Katowice 2012
  • Jaros J., Historia górnictwa węglowego w Zagłębiu Górnośląskim w latach 1914-1945, Katowice 1969
  • Wybraniec P., Zabytki architektury przemysłowej w województwie Katowickim, Katowice 1989, s. 15-16

czas dojazdu do następnego obiektu

22 min.

9 min.

Zespół zabudowy Szybu ,,Pułaski’’
Katowice

15 minut

Zespół stanowi cenny przykład jednorodnej zabudowy przemysłowej, zaprojektowanej przez znanych berlińskich architektów Georga i Emila Zillmannów. Obiekt odznacza się niewielkimi przekształceniami w obrębie układu przestrzennego, a o jego wysokich wartościach naukowych stanowi częściowo zachowane wyposażenie technologiczne. Jako miejsce pozyskiwania surowców naturalnych jest przykładem interakcji człowieka ze środowiskiem. Dodatkowo ze względu na ciągłe użytkowanie zachował autentyzm funkcji, tak istotny dla zabytków techniki.

Historia

Za początki górnictwa węglowego na terenie Janowa oraz Szopienic przyjmuje się XVIII wiek, a wydobycie węgla związane było z zapotrzebowaniem na surowiec przez miejscowych kowali. Pierwsza kopalnia rozpoczęła wydobycie w 1835 roku w obrębie pokładów ,,Morgenroth’’, tak też nazwano zakład stanowiący własność Daniela Henryka Dolibora oraz Aleksandra Miroszewskiego. Początek rozwoju spółki Giesches Erben wiążą się z nadaniem kopalni ,,Giesche’’ oraz kupnie kopalni ,,Vitus’’ z 1869 roku, spółka sukcesywnie przejmowała kolejne kopalnie i pola górnicze tworząc w efekcie skonsolidowaną kopalnie ,,Giesche’’ na terenie Szopienic, Janowa i Roździenia. W 1899 roku nabyła pole górnicze ,,Reserve’’ co umożliwiło dalszą eksploatację posiadanych pokładów i przyczyniło się do budowy kolejnych szybów na początku XX wieku, jako pierwszy w 1910 roku do użytku oddano szyb ,,Cramer’’ o głębokości 450 metrów. Wraz z rozwojem kolei przy kolejnych zakładach powstawały bocznice kolejowe, szyb ,,Cramer’’ uzyskał połączenie z koleją w 1904 roku również w tym roku na terenie obiektu powstała sortownia. Nazwa obiektu pochodzi od grafa Carmera z Ryczenia, który reprezentował Kolegium w negocjacjach związanych z zakupem pola ,,Reserve’’. 1910 rok przyniósł podzielenie kopalni Giesche na trzy zakłady, a szyb ,,Carmer’’ eksploatował pola odpowiednio dla kopalni Ruch II i Ruch III. W latach 20. w obrębie zespołu zaczął funkcjonować tartak oraz warsztaty mechaniczne. W latach 1923-1930 wykonano przekop do pokładu ,,Morgenroth’’, natomiast w latach 1926-1939 rozbudowano elektrownie. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości dochodziło do zmian nazewnictwa z niemieckiego na polskie i tak w 1935 roku szyb ,,Cramer’’ zmienił nazwę na ,,Pułaski’’. W 1945 roku w obrębie szybu zainstalowano przenośniki taśmowe oraz urządzenia skipowe, które zmodernizowały transport. W latach 70. XX w. do zespołu dobudowano łaźnię i budynek administracyjny. Ze względu na wyczerpanie złóż w rejonie szybu ,,Wilson’’ w 1998 roku szyb ,,Pułaski’’ przejął jego obowiązki, do dziś stanowi on czynny zakład produkcyjny.

Opis

Zespół zabudowy szybu ,,Pułaski’’ położony jest na terenie Kopalni Węgla Kamiennego ,,Wieczorek’’ d. Giesche, w południowo-wschodniej części dzielnicy Nikiszowiec. Obiekt zlokalizowany jest w niewielkiej odległości od osiedle robotniczego oraz zabudowy kopalni, całość zespołu jest ogrodzona a główna brama wjazdowa zlokalizowana jest od strony północno-zachodniej.

Zespół zabudowy szybu ,,Pułaski’’ położony jest na terenie Kopalni Węgla Kamiennego ,,Wieczorek’’ d. Giesche, w południowo-wschodniej części dzielnicy Nikiszowiec. Obiekt zlokalizowany jest w niewielkiej odległości od osiedle robotniczego oraz zabudowy kopalni, całość zespołu jest ogrodzona a główna brama wjazdowa zlokalizowana jest od strony północno-zachodniej.

Zespół stanowi zwartą kompozycję zaprojektowaną przez berlińskich architektów Geogra i Emila Zillmannów. Sortownia oraz wieża szybu wykonane są w konstrukcji żelbetowej i nie posiadają wyraźnych cech stylowych, pozostałe obiekty powstały w stylu eklektycznym z przewagą form secesyjnych oraz historyzujących w postaci budynku maszynowni. W obrębie zabudowy wyróżniamy budynki:

1. Budynek nadszybia z wieżą wyciągową- jest to trzykondygnacyjny budynek wzniesiony w konstrukcji stalowej, wypełniony cegłą, na rzucie zbliżonym do kwadratu, o rozczłonkowanej bryle nakrytej dachem dwuspadowym. Stalowa wieża wyciągowa o wysokości 40 metrów zlokalizowane jest centralnie w nadszybiu, jest podwójna, czterozastrzałowa i czteroprzedziałowa.

2. Budynek sortowni- jest to trzykondygnacyjny obiekt wzniesiony w konstrukcji stalowej, wypełnionej cegłą, na rzucie zbliżonym do prostokąta, o rozczłonkowanej bryle nakrytej dachem dwuspadowym. Wewnątrz znajduje się wyposażenie technologiczne.

3. Zespół budynków maszynowni- w obrębie zespołu mamy do czynienia z dwoma obiektami mieszczącymi maszynownię zlokalizowanymi w centralnej części kopalni które przylegają do budynku przetwornic w postaci: - przyległej od południowego zachodu do budynku przetwornic maszynowni-klatka- jest to murowany, jednokondygnacyjny obiekt wzniesiony na planie prostokąta, o zwartej bryle nakrytej dachem mansardowym. Element dekoracyjny stanowi wysoka strefa cokołowa, zamknięte płaskim łukiem okna osiowe oraz płyciny zaakcentowane przy pomocy lizen. We wnętrzu zachowała się rzadka maszyna wyciągowa z 1905 r. - przyległej od południa do budynku przetwornic maszynowni- skip- o analogicznym układzie oraz wyposażeniu co maszynownia-klatka.

4. Budynek przetwornic- jest to murowany, jednokondygnacyjny budynek wzniesiony na rzucie trapezu, o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym. Obiekt usytuowany jest pomiędzy budynkami maszynowni, o podobnej dekoracji z półokrągłym frontonem w obrębie elewacji zachodniej, elewacja południowa przystaje natomiast do budynku kompresorowni. We wnętrzu zachowało się unikalne, oryginalne wyposażenie techniczne.

5. Budynek warsztatu mechanicznego i kuźni- jest to murowany, jednokondygnacyjny budynek, wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta, o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym. Elewacje zewnętrzne licowane z dodatkiem cegły glazurowanej o zielonym odcieniu. Bogata dekoracja uzyskana dzięki zastosowaniu płaskich lizen, fryzów ceglanych, łuków oraz belkowania. We wnętrzu zachowała się część oryginalnego wyposażenia o wysokich wartościach.

6. Budynek łaźni i cechowni- jest to murowany, jednokondygnacyjny budynek wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, o zwartej bryle nakrytej odpowiednio od strony wschodniej dachem pulpitowym, od zachodniej natomiast mansardowym. W obrębie zewnętrznego lica ceglanego dekoracyjne pasy, fryzy, płaskie lizeny oraz glazurowane cegły w zielonym kolorze. Wewnątrz częściowo zachowane oryginalne wyposażenie.

7. Budynek stolarni- jest to murowany, jednokondygnacyjny budynek, wzniesiony na rzucie prostokąta, o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym z niewielkim nadświetlem. W obrębie zewnętrznego lica ceglanego dekoracyjne pasy, fryz, płaskie lizeny oraz glazurowane cegły w zielonym kolorze. Brak oryginalnego wyposażenia.

Obiekt niedostępny, na terenie zakładu ciągle trwa produkcja.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 22-08-2014 r.

Bibliografia

  • Wybraniec P., Zabytki architektury przemysłowej w województwie katowickim, Katowice 1989, s. 14-15.
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, red. S. Brzezicki, C. Nielsen, G. Grajewski, D. Popp, Warszawa 2009, s. 395.
  • Zabytki techniki województwa śląskiego. Przewodnik po wybranych obiektach, red. G. Bożek, s. 42.
  • Szaraniec L., Kopalnia Węgla Kamiennego Wieczorek. Zarys monograficzny, Katowice 2001.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. KWK ,,Wieczorek’’. Zespół szybu Pułaski, oprac. Ł. Konarzewski, 1986.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. KWK ,,Wieczorek’’. Budynek warsztatu mechanicznego i kuźni szybu Pułaski, oprac. Ł. Konarzewski, 1986.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. KWK ,,Wieczorek’’. Budynek cechowni i łaźni, oprac. Ł. Konarzewski, 1986.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. KWK ,,Wieczorek’’. Budynek nadszybia szybu Pułaski, oprac. Ł. Konarzewski, 1986.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. KWK ,,Wieczorek’’. Budynek przetwornic szybu Pułaski, oprac. Ł. Konarzewski, 1986.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. KWK ,,Wieczorek’’. Budynek stolarni szybu Pułaski, oprac. Ł. Konarzewski, 1986.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. KWK ,,Wieczorek’’. Maszynownia szybu Pułaski, oprac. Ł. Konarzewski, 1986.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. KWK ,,Wieczorek’’. Maszynownia szybu Pułaski- klatka, oprac. Ł. Konarzewski, 1986.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. KWK ,,Wieczorek’’. Sortownia szybu Pułaski, oprac. Ł. Konarzewski, 1986.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. KWK ,,Wieczorek’’. Wieża nadszybowa szybu Pułaski, oprac. Ł. Konarzewski, 1986.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie