Śladami SOP - ETAP 2 - w ciągu rzeki Czarnej i Drzewiczki
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Joanna Rek

Śladami SOP - ETAP 2 - w ciągu rzeki Czarnej i Drzewiczki

3

kilka godzin

świętokrzyskie

Staropolski Okręg Przemysłowy, zwany też niekiedy Zagłębiem Staropolskim, był najstarszym i do końca XIX wielu największym na ziemiach polskich rejonem górniczo-hutniczym i metalurgicznym. Obejmował on centralną, północną i wschodnią część regionu zwanego obecnie świętokrzyskim.
W III Etapie wycieczki zapraszamy do zwiedzenia obiektów, ulokowanych w północnej części regionu, wzdłuż biegu rzeki Czarnej i Drzewiczki. Poza prezentowanymi poniżej obiektami wpisanymi do rejestru zabytków, warto odwiedzić również zabytek nierejestrowy: dawny zakład wielkopiecowy w Furmanowie.

Zespół zakładu przemysłowego
Maleniec

godzina

Zachowane wyposażenie i stanowiska pracy w stanie w dużej mierze niezmienionym od okresu świetności zakładu w XIX wieku, wraz z umiejętnie wprowadzanymi unowocześnieniami - stanowiące dowód innowacyjności i pomysłowości poprzednich pokoleń

Historia

Do niedawno jeszcze funkcjonujący zakład metalowy jest jednym z zabytków techniki, która od wieków rozwijała się w regionie, dzisiaj zwanym świętokrzyskim. W drugiej połowie XVIII wieku nastąpił tu dynamiczny rozwój metalurgii - dzięki działalności królewskiej, magnackiej i biskupiej. W północnej części regionu, określanej obecnie jako Staropolski Okręg Przemysłowy lub Zagłębie Staropolskie, powstawały kopalnie rudy, wielkie piece, zakłady obróbki żelaza, wytwórnie narzędzi i uzbrojenia. I właśnie z tego okresu pochodzi zakład w Maleńcu - założył go w 1784 roku ówczesny właściciel dóbr Jacek Jezierski, kasztelan łukowski - budując staw na rzece Czarnej, młyn, tartak, druciarnię i fryszernię. Produkowano tu różne żelazne naczynia stołowe i narzędzia gospodarcze, wykorzystując surówkę żelaza wytapianą w okolicznych wielkich piecach. W 1787 roku zakład zwiedzał ostatni król polski - Stanisław August Poniatowski. Pod koniec XVIII wieku dobra zakupił książę Hessen-Darmstadt, który przez całe ćwierćwiecze jedynie eksploatował zakład, nie modernizując go. Następnym właścicielem, w 1824 roku został Tadeusz Bocheński, ziemianin i działacz gospodarczy. W Maleńcu i w okolicznych zakładach, m.in. dzięki kredytom z Banku Polskiego, wprowadził szereg innowacji oraz znacznie rozbudował potencjał produkcyjny. W1837 roku w zakładzie malenieckim, oprócz modernizacji fryszerek wzniósł walcownię blachy, topornie i fryzownię - wykorzystując energię wodną istniejącego układu wodnego. W latach tych były to najnowocześniejsze zakłady górniczo-hutnicze w Królestwie Polskim. W XIX wieku, dokonywano jeszcze dwukrotnej modernizacji zakładu; w latach 50-tych XIX wieku, brat Tadeusza, Józef Bocheński zlikwidował fryszerki i wprowadził gwoździarki; a w latach siedemdziesiątych, nowy właściciel Feliks Wielogłowski, w miejsce gwoździarek wprowadził maszyny do wytwarzania różnego rodzaju łopat, szpadli i narzędzi rolniczych. Na początku XX wieku dobra nabył Felicjan Jankowski, a po nim od 1913 roku ostatnim właścicielem była jego córka Helena Frolich, która oddała zakład w dzierżawę żydowskiemu przedsiębiorcy Binemowi Kozłowskiemu. Aż do 1967 roku, przez większość XX wieku, profil i organizacja wytwarzania utrzymywały się, przy czym, dla obniżenia kosztów produkcji, jako surowca zaczęto używać złomu w postaci wieńców z kół wagonowych. W czasie okupacji fabryka pracowała pod nadzorem niemieckim (wprowadzono wtedy jako napęd uzupełniający silnik spalinowy), a w 1945 roku został zniszczony wodny system zasilania zakładu. Po II wojennej światowej, po naprawie zespołu i uruchomieniu produkcji przez okoliczną ludność i lokalnych przedsiębiorców, zakład w Maleńcu upaństwowiono. Okazjonalnie go modernizowano - wprowadzając m.in. uzupełniający napęd elektryczny, ale aż do zaniechania produkcji w 1967 roku wykorzystywano energię wodną i stary park maszynowy. W tym czasie wchodził on w skład Opoczyńskich Zakładów Przemysłu Terenowego, a później Koneckich Zakładów Narzędzi Gospodarczych, które przekazały w 1970 roku zakład w Maleńcu pod społeczną opiekę studentom i pracownikom Politechniki Śląskiej. Od tego roku Maleniec gościł studentów i ich opiekunów, którzy w uzgodnieniu ze służbami konserwatorskimi prowadzili praktyki uczelniane, przy okazji troszcząc się o zachowanie obiektu; przeprowadzono z różnym natężeniem prace dokumentacyjne, zabezpieczające, remontowe i rekonstrukcyjne. W 2004 roku zakład przejął syndyk masy upadłościowej, a w zorganizowanym przetargu zakupił go Zarząd Powiatu Koneckiego tworząc w miejscu fabryki samorządową instytucję kultury o nazwie „Zabytkowy Zakład Hutniczy w Maleńcu”. Dziś na terenie Muzeum Techniki w Maleńcu eksponuje się w dużej mierze historyczne i oryginalne eksponaty, prezentując też zachowaną starą technologię produkcji.

Opis

Zespół przestrzenny Zabytkowego Zakładu Hutniczego w Maleńcu składa się z: dawnego układu hydroenergetycznego, budynków produkcyjnych, szczątkowej zabudowy osiedla fabrycznego, drogi zwanej kasztelańską i dawnego magazynu. Obecnie do rejestru zabytków wpisany jest zbiorczo zespół zakładu przemysłowego w miejscowości Maleniec, składający się z dawnego zakładu przemysłowego i z układu wodnego. Położony on jest aktualnie w powiecie koneckim, w niewielkiej odległości od szosy Kielce - Piotrków Trybunalski. Usytuowanie w zakolu rzeki Czarnej pozwoliło na dogodne i bezpieczne rozplanowanie układu wodnego. Układ ten tworzą: dawny staw (obecnie zbiornik retencyjny), grobla boczna i zapora czołowa, jazy ulgowe i naturalny przewał. Odrębne kanały robocze zasilały dwa różne koła napędowe (drewniane podsiębierne) obsługujące walcownię i szpadlarnię; występują też koryta wewnętrzne i dolne kanały robocze. Koło na kanale południowym usytuowane jest w klatce i sprzężone jest wałem z zespołem napędowym urządzeń walcowni. Z dawnego zakładu przemysłowego zachowały się: drewniana hala walcowni, murowana hala szpadlarni (gwoździarni), kafar, system szyn i zwrotnic, dawna malarnia i magazyn. Odbudowana po zniszczeniach wojennych walcownia (budynek drewniany na kamiennym podmurowaniu) ma dach niesymetryczny, układ trójnawowy, pięcioprzęsłowy z przylegającą od południa również drewnianą klatką obudowy tzw. dużego koła wodnego. Wyposażenie wewnętrzne walcowni to zespół przekładni z kół zębatych, imponujące koło zamachowe (tak zwany „Szaleniec z Maleńca”), walcarka, piec dwukomorowy, tokarka, nożyce, waga, dmuchawa i inne drobne narzędzia. Hala szpadlarni ((poprzednio również gwoździarni) to budynek prostokątny, murowany, z dwuspadowym symetrycznym dachem, z późniejszą przybudówką mieszcząca pomocniczy silnik spalinowy, a później elektryczny; w środku układ trójnawowy ośmioprzęsłowy. Wewnątrz hali usytuowano zespół pras oraz zestaw szlifierek wykonujących kolejne czynności technologiczne związane z produkcją szpadli i łopat, a zasilanych przez tzw. małe koło wodne. Znajdują się też tu: gwoździarka dźwigowa, niciarka i piec grzewczy trójkomorowy z dmuchawą oraz wyposażenie własnego warsztatu mechanicznego fabryki. Większość opisanego wyposażenia ma oryginalne, XIX-wieczne pochodzenie.

Teren gminny, użytkowany przez miejscowe Muzeum Techniki w Maleńcu, dostępny w godzinach funkcjonowania placówki.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 02.09.2014 r.

Bibliografia

  • Herbst. S, Ochrona Zabytków, R. IV. 1951.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.
  • Baranowski B., Baranowski W., Koliński J., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, t.II, z.4, powiat Opoczno, s. 17-18.
  • Wojewódzki R., Najważniejsze zabytki techniki powiatu koneckiego, Tradycje przemysłowe ziemi koneckiej, Kielce 1991, s. 51-61.
  • Guldon Z., Kaczor J., Górnictwo i hutnictwo w Staropolskim Okręgu Przemysłowym w drugiej połowie XVIII wieku, Kielce 1994.
  • Szczepański J., Modernizacja górnictwa i hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIX w. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Główka J., Hutnictwo i przemysł metalowy w Zagłębiu Staropolskim w okresie międzywojennym 1918-1939, Kielce 2012.

czas dojazdu do następnego obiektu

17 min.

Zespół zakładu i osiedla przemysłowego
Sielpia Wielka

godzina

Przykład starannie przemyślanego i rozplanowanego pod względem funkcjonalnym, przestrzennym i technologicznym kompleksowego zespołu przemysłowego z 1. połowy XIX wieku, o cechach późnoklasycystycznych.

Historia

Były zakład walcowni i pudlingarni jest jednym z zabytków techniki, która od wieków rozwijała się w regionie, dzisiaj zwanym świętokrzyskim. W północnej części regionu, określanej obecnie jako Staropolski Okręg Przemysłowy lub Zagłębie Staropolskie, powstawały kopalnie rudy, wielkie piece, zakłady obróbki żelaza, wytwórnie narzędzi i uzbrojenia. Planowe uprzemysłowienie rozpoczęło się po 1815 roku, już w zaborze rosyjskim, głównie dzięki działalności S. Staszica, X. Druckiego-Lubeckiego i Banku Polskiego. I właśnie z tego okresu pochodzi zakład w Sielpi. Zaplanował go już  w 1818 roku Stanisław Staszic. Budowę rozpoczęto w 1821 roku i kontynuowano do 1841 roku. Powstały wówczas: zbiornik energetyczny (na rzece Czarnej), kanał roboczy, hale produkcyjne, budynek administracyjny, budynki pomocnicze i gospodarcze, szpital fabryczny, dom mieszkalny dla urzędników i przyfabryczne osiedle robotnicze - prawdopodobnie według planów budowniczego Karola Knake, z urządzeniami technologicznymi projektowanymi przez zagranicznych specjalistów (m.in. turbinę projektował Filip de Girard). Wyposażenie mechaniczne zakładu powstało zapewne w Rejowie, Starachowicach i w Białogonie. W 1904 roku zakład przeszedł w ręce prywatne, a od 1921 roku stał nieczynny. W 1934 roku został uznany za zabytek sztuki inżynierskiej, co było pierwszą w kraju decyzją o uznaniu i ochronie zabytku techniki. Urządzono tu lokalne Muzeum Techniki i Przemysłu Hutniczego. W czasie II wojny światowej zakład został zdewastowany i ograbiony przez Niemców z wyposażenia. Po wojnie, po reaktywowaniu dawnego Muzeum Przemysłu jako Muzeum Techniki, zakład w Sielpi, stopniowo remontowany i porządkowany, został ustanowiony jego placówkę terenową - w 1962 roku otwarto tu Muzeum Zagłębia Staropolskiego. W dawnych halach walcowni i pudlingarni zgromadzono oraz wyeksponowano maszyny i urządzenia wycofywane z produkcji z okolicznych zakładów metalurgicznych. Stary system hydroenergetyczny został zniszczony podczas powodzi w 1937 roku; w latach 60-tych XX wieku odbudowano zbiornik z przeznaczeniem na cele retencyjne i rekreacyjne, groblę, nowy jaz ulgowy i wykonano przepust roboczy (do wewnętrznego układu energetycznego).

Opis

Zespół zabudowy położony jest po zachodniej stronie drogi Kielce - Końskie, biegnącej po koronie grobli. Po stronie wschodniej znajduje się zbiornik wodny (pierwotnie dwa zbiorniki) piętrzący wodę na rzece Czarnej. Zespół składa się z zabudowań zakładu (w tym wewnętrznego układu energetycznego) i z domów osiedla przemysłowego. Budynki fabryczne i osiedlowe rozplanowane zostały w formie regularnego, klasycystycznego założenia na dwóch sąsiadujących ze sobą i sprzężonych, prostokątnych placach. Plac fabryczny (północny) graniczy poprzez zabudowę budynkami użytkowymi (administracyjnym, szkoły i domem mieszkalnym urzędników) z placem południowym (osiedlowym, zwanym rynkiem). Dodatkowego waloru relacjom przestrzennym nadaje uliczka osiedlowa wychodząca z placu - rynku w kierunku zachodnim i symetrycznie sytuowany dolny odcinek kanału roboczego, otwartego już poza ogrodzeniem zakładu. Główny budynek produkcyjny usytuowany jest na osi placu fabrycznego, którą wyznacza przebieg częściowo krytego kanału roboczego. Architektura walcowni ukształtowana jest pięcioma szczytami elewacji frontowej, ale wewnątrz prawie jednoprzestrzenna, z nawowym podziałem murowanymi arkadami na słupach i żeliwnymi kolumnami. Za tym budynkiem, usytuowane prostopadle, znajdują się dwie suszarnie drewna i dwie portiernie. Osiedle mieszkaniowe składało się z 29 domków rozwiązanych w dwóch typach - mniejsze (dla jednej rodziny) usytuowane wzdłuż placu osiedlowego oraz większe (dwurodzinne) usytuowane w południowej pierzei i wzdłuż uliczki zachodniej. Budynki te zostały poddane modernizacjom i przebudowom, w pewnej mierze jednak z zachowaniem historycznych gabarytów. Wszystkie budynki są murowane z kamienia łamanego, z uzupełnieniami i wstawkami ceglanymi oraz tynkowane. Dachy z reguły dwuspadowe (w części z naczółkami), o konstrukcji drewnianej; niegdyś kryte gontem, obecnie blachą, papą lub dachówką cementową.

Teren zakładu należy do Skarbu Państwa, w użytkowaniu Muzeum - dostępny w godzinach pracy placówki, teren osiedla należy do osób prywatnych

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 05.09.2014 r.

Bibliografia

  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury, 1957, t.II. z.3-4.
  • Krygier E., Ruszczyńska T., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław - Warszawa 1958, t.II, z.1, powiat Końskie, s. 59-60.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.
  • Wojewódzki R., Najważniejsze zabytki techniki powiatu koneckiego, Tradycje przemysłowe ziemi koneckiej, Kielce 1991, s. 51-61.
  • Główka J., Hutnictwo i przemysł metalowy w Zagłębiu Staropolskim w okresie międzywojennym 1918-1939, Kielce 2012.

czas dojazdu do następnego obiektu

25 min.

Kuźnia
Stara Kuźnica

godzina

Wyposażenie w unikatowe urządzenia technologiczne oraz walory krajobrazowe i poznawcze historycznych założeń przemysłowych dawnych fabryk żelaznych

Historia

Tutejsza kuźnica wodna wymieniona jest w dokumentach po raz pierwszy już w 1662 roku. W wykazie fabryk żelaza pracujących w Królestwie Polskim w 1823 roku figuruje w dobrach Nieświńskich jako własność prywatna Wielhorskich. Pod koniec lat 30-tych XIX wieku została zmodernizowana dzięki kredytom z Banku Polskiego na rozbudowę prywatnych inwestycji przemysłowych. Po 1860 roku współpracowała z wybudowanym w pobliżu wielkim piecem, funkcjonującym do 1893 roku. Od początku XX jej funkcja ograniczała się do przekuwania złomu żelaznego na drobne narzędzia rolnicze i artykuły gospodarstwa wiejskiego. W 1957 roku kuźnia zaprzestała działalności i została przekazana Muzeum Techniki NOT w Warszawie. Po wykonaniu remontu na początku lat 60-tych XX wieku, jest udostępniana jako terenowa placówka muzealna. W latach 70-tych XX wieku. wykonano remont zbiornika wodnego wzmacniając groblę i wykonując nowy upust ulgowy, które to przedsięwzięcia zniszczyły dawny upust z drewnianymi zastawkami i przepuszczony nad nim mostek. Przeprowadzono również remont kapitalny budynku  kuźnicy, wymieniając zniszczoną drewnianą konstrukcję szopy, więźbę, pokrycie dachu i oszalowanie. Teren zakładu jest własnością Skarbu Państwa w zarządzie Muzeum Przemysłu i Techniki NOT w Warszawie.

Opis

Zespół kuźnicy leży nad rzeka Młynkówką, przy lokalnej drodze w odległości około 12 kilometrów od Końskich. Na zespół składa się układ wodny, budynek kuźnicy z wyposażeniem oraz pozostałości budowli towarzyszących (szopa gospodarcza, dom mieszkalny, ślady wielkiego pieca i wysypiska żużla). Z dawnego układu hydroenergetycznego pozostała grobla - zapora czołowa (piętrząca wodę w zbiorniku), upust roboczy i ulgowy (przebudowany) oraz koryto robocze (wprowadzone w dalszym biegu do wnętrza budynku). Budynek kuźnicy to w zasadzie prostokątna szopa drewniana, wykonana w konstrukcji szkieletowej z odeskowaniem pojedynczym zewnętrznym, posadowiona na kamiennym fundamencie. Posiada dach dwuspadowy z więźbą drewniana krokwiowo-płatwiową kryty gontem; elewacje są proste, bezokienne; w środku klepisko jako posadzka. Drzwi wejściowe (spągowe) w ścianie południowo-zachodniej prowadzą do w zasadzie jednoprzestrzennego wnętrza przeznczonego na cele produkcyjne, obecnie ekspozycyjne. A wyeksponowane jest unikatowe, stare wyposażenie: podstawowe - młot wodny naciskowy i kowadło, koło wodne nadsiębierne napędzające młot oraz miechy skrzynkowe napędzane odrębnym (wewnętrznym) kołem nasiębiernym; i wyposażenie  uzupełniające - piec grzewczy, ręczne nożyce do cięcia blachy, toczek (ostrzałka), obcęgi, szczypce i inne drobne narzędzia kowalskie. Zespół kuźnicy zachował swe historyczne rozplanowanie przestrzenne a urządzenie mogą być okresowo uruchamiane dla celów poglądowych.

Nieruchomość należy do Skarbu Państwa, jest w zarządzie Muzeum - teren ogólnodostępny dla zwiedzających, budynek po umówieniu się z mieszkającym obok opiekunem.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 09.09.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne: - Kuźnica wodna - zespół, - Budynek kuźnicy (kuźni), oprac. J. A. Baliński 1996, [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Guldon Z., Kaczor J., Górnictwo i hutnictwo w Staropolskim Okręgu Przemysłowym w drugiej połowie XVIII wieku, Kielce 1994.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Ruszczyńska T., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, , Wrocław - Warszawa 1958, t.II, z.1, powiat Końskie, s. 61-62.
  • Wojewódzki R., Najważniejsze zabytki techniki powiatu koneckiego, Tradycje przemysłowe ziemi koneckiej, Kielce 1991, s. 51-61.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Stara Kuźnica; w miesięczniku IKAR, nr 11 (15) z 1994r.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie