Szlakiem cmentarzy żydowskich województwa łódzkiego, cz. 5 Brzeziny, Biała Rawska, Rawa Mazowiecka, Tomaszów Mazowiecki
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika anna michalska

Szlakiem cmentarzy żydowskich województwa łódzkiego, cz. 5 Brzeziny, Biała Rawska, Rawa Mazowiecka, Tomaszów Mazowiecki

4

jeden dzień

łódzkie

Na terenie obecnego województwa łódzkiego funkcjonowało ponad 70 cmentarzy żydowskich. Zakładane były najczęściej w XIX w., choć kilka ma starszą metrykę Dokładne informacje o cmentarzach oraz zwyczajach pogrzebowych można znaleźć mi. na stronie internetowej: https://sztetl.org.pl/pl/tradycja-i-kultura-zydowska/religia/cmentarze-zydowskie-w-polsce-najwazniejsze-informacje
W czasie II wojny światowej wszelkie przejawy materialnego dziedzictwa Żydów były przez hitlerowców systematycznie niszczone. Ten los spotkał także nekropolie, gdzie odbywały się egzekucje, a elementy z dewastowanych przez Niemców nagrobków wykorzystywano np. do utwardzania nawierzchni dróg. Po zakończeniu działań wojennych po niektórych cmentarzach nie pozostał ślad ( usytuowanie kilku pozostaje do dziś nieustalone) a na ich terenie wznoszono budynki. Część przetrwała w stanie szczątkowym. Pozbawione opieki, często położone na uboczu, ulegały dalszemu zniszczeniu, niekiedy służąc jako źródło pozyskiwania materiału budowlanego.
Na szczęście dla miłośników kultury żydowskiej i potomków dawnych mieszkańców, zachowały się też nekropolie w stosunkowo dobrym stanie. Większość z nich jest ogrodzona i na co dzień zamknięta, dlatego przed zaplanowaniem wycieczki dobrze jest uzyskać zgodę na zwiedzanie bezpośrednio u opiekunów lub w łódzkiej Gminie Żydowskiej. W dniach, w których przypadają święta żydowskie, zwiedzanie nie jest możliwe. Na terenie cmentarzy żydowskich obowiązuje szereg zasad, które należy przestrzegać. Mężczyźni powinni nosić nakrycia głowy. Nie należy jeść i pić, zbierać roślinności ani naruszać ziemi.
Warto je odwiedzić, aby poznać kulturę i zwyczaje żydowskie ale także aby obejrzeć piękne przykłady sztuki sepulkralnej, pełne złożonej symboliki. Są to też miejsca niezwykle malownicze, wprowadzające w atmosferę skupienia i refleksji. Stanowią źródło inspiracji dla miłośników fotografii.
Wycieczka została podzielona na kilka części, ponieważ poszczególne obiekty są położone w różnych częściach województwa. Ujęte w niej zostały cmentarze wpisane do rejestru zabytków ale w każdej części w rubryce "ogólny opis wycieczki" wymienione są niektóre położone w okolicy a zachowane cmentarze nie znajdujące się w rejestrze zabytków, po uwzględnieniu ich w trasie zwiedzania, czas wycieczki może znacznie się wydłużyć.
W czasie tej wycieczki warto również odwiedzić cmentarz w Inowłodzu. Znajduje się w pobliżu ul. Spalskiej.

cmentarz żydowski
Brzeziny

30 minut

cmentarz żydowski
Biała Rawska

15 minut

cmentarz żydowski
Rawa Mazowiecka

15 minut

cmentarz żydowski
Tomaszów Mazowiecki

dwie godziny

Jeden z najlepiej zachowanych cmentarzy żydowskich w województwie łódzkim.

Historia

Data założenia cmentarza nie jest do końca ustalona. Wg większości źródeł był to r. 1831, a działkę ofiarował hrabia Ostrowski, właściciel miasta. Wg innych wytyczono go w r. 1856, razem z sąsiednimi nekropoliami innych wyznań. Wcześniej pochówki odbywały się w Inowłodzu.

W trakcie II wojny światowej na cmentarzu Niemcy dokonywali egzekucji ludności żydowskiej. Wiele ofiar spoczęło w zbiorowych, bezimiennych mogiłach. Hitlerowcy zniszczyli część nagrobków, używając macew jako materiału budowlanego (np. do utwardzenia nawierzchni dróg). Po zakończeniu działań wojennych umieszczono tablice upamiętniające zamordowanych 21 osób w trakcie tzw. akcji purimowej w 1943 i 13 osób zabitych w okolicy Lubochni.  Powstał też pomnik ku pamięci 15000 ofiar hitleryzmu pochodzących z Tomaszowa. Na wewnętrznej stronie muru cmentarnego znajduje się tablica informacyjna dot. macew odnalezionych po wojnie na jednej z posesji i zwróconych na cmentarz. Do czasów współczesnych zachowało się ok. 1000 nagrobków. Obecnie cmentarz jest własnością Gminy Żydowskiej w Łodzi. Sporadycznie poddawany jest pracom porządkowym przeprowadzanym przez wolontariuszy.

Opis

Cmentarz usytuowany jest na północny wschód od ścisłego centrum miasta. Graniczy od północy z cmentarzem katolickim, sąsiaduje z ulicami Ugaj, Poprzeczną, Smutną i Grota Roweckiego.

Zajmuje działkę o powierzchni 2 ha. Działka, na której znajduje się cmentarz ma kształt odwróconej litery L. Otoczona jest ceglanym murem. Wejście w postaci bramy i flankujących ją furtek znajduje się w najbardziej wysuniętej na południe części założenia. Na murze w jego pobliżu umieszczona jest tabliczka informacyjna.

Od furtki prowadzi w stronę północną aleja, stanowiąca główny ciąg komunikacyjny. Prostopadle do niej usytuowane są rzędy nagrobków. Podział na kwatery nie jest widoczny, zdecydowana większość terenu jest porośnięta samosiewami.

Zachowane nagrobki mają różną formę- tradycyjnych macew, pomników, obelisków, płyt. Ich stopień zachowania jest zróżnicowany, część jest przewrócona i popękana.

Cmentarz jest na co dzień zamknięty. Klucz znajduje się na posesji przy ul. Grota Roweckiego 43.

Oprac. Anna Michalska, OT NID w Łodzi, 11.02.2019 r. 

Bibliografia

  • Burchard P., Pamiątki  i zabytki i kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990.
  • Wiśniewski T., Nieistniejące mniejsze cmentarze żydowskie, rekonstrukcja Atlantydy, Białystok 2009 r.
  • Tomaszów Mazowiecki, Dzieje miasta,  Warszawa 1980

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie