XIX w. Wzniesiony został w latach 1829-39 wg projektu znanego architekta berlińskiego Karla Friedricha Schinkla. Świątynia jest ważnym elementem układu urbanistyczno-architektonicznego dawnego Złotowa, stanowi jedną z dominant zabudowy miasta. Jest cennym świadectwem wielokulturowego dziedzictwa Wielkopolski.

Historia

Początki Złotowa sięgają wczesnego średniowiecza i łączą się z istniejącym tu już w 1 poł. XII w. grodem na starym szlaku handlowym z Nakła do Kołobrzegu i Słupska. Dokładna data uzyskania przez Złotów praw miejskich nie jest znana. Najstarsza wzmianka potwierdzająca miejski charakter osady pochodzi z 1370 r. Złotów był miastem prywatnym. W XV w. należał do wielkopolskiego rodu Grzymałów. Na pocz. XVII w. ówczesny dziedzic Jan Potulicki wzniósł w Złotowie nowy zamek. W poł. XVII w. miasto przeszło w ręce rodziny Grudzińskich. W 1665 r. Andrzej Karol Grudziński ponowił przywilej lokacyjny. Od końca XVII w. Złotów należał do Działyńskich. W 1772 r. w wyniku I rozbioru Polski Złotowszczyzna została wcielona do Prus. W 1788 r. miasto przeszło w ręce rodzin niemieckich (von Farenheid, von Gerhard), a od 1820 r. stało się ośrodkiem dóbr króla pruskiego. Do Polski miasto powróciło dopiero po II wojnie światowej.

Najstarszy kościół ewangelicki w Złotowie wzniesiony został w 1642 r. z fundacji Zygmunta Grudzińskiego, który po wielkiej epidemii zarazy sprowadził do miasta protestantów z Łobżenicy. Kościół usytuowany był zapewne po prawej stronie ul. Nowej, prowadzącej od rynku w kierunku kościoła katolickiego. W 1721 r. wskutek prześladowań innowierców kościół ten został zburzony. Dopiero w 1776 r. gmina ewangelicka uzyskała od ówczesnego właściciela miasta, Augustyna Działyńskiego, zgodę na wybudowanie świątyni. Nowy kościół był budynkiem drewnianym, z wysoka wieżą. Wzniesiono go pośrodku rynku, w miejscu dawnego ratusza, który spłonął w 1657 r.

Zachowany do dziś klasycystyczny kościół zbudowany został w latach 1829-31 w miejscu poprzedniego, rozebranego w 1928 r. Projekt wykonał słynny architekt berliński Karl Friedrich Schinkel. Fundatorem kościoła był Fryderyk Wilhelm III.

Po 1945 r. budynek przeszedł na własność kościoła katolickiego. W latach powojennych rozebrany został ambonowy ołtarz, zlikwidowano górną kondygnację empor. Obecnie budynek pełni funkcję kościoła filialnego p.w. św. Stanisława Kostki parafii p.w. Wniebowzięcia NMP w Złotowie.

Opis

Klasycystyczny kościół fil. p.w. św. Stanisława Kostki usytuowany jest w najstarszej, pn.-zach. części miasta, pośrodku pl. Kościuszki (d. Rynek). Świątynia jest orientowana.

Trójnawowy, halowy kościół wzniesiony został na planie prostokąta, z niewyodrębnionym od zewnątrz, prosto zamkniętym prezbiterium od wsch. oraz prostokątną, w wyższych kondygnacjach kwadratową wieżą z kruchtą w przyziemiu od zach. Wewnątrz przy prezbiterium wydzielono niewielkie prostokątne pomieszczenia zakrystii oraz klatek schodowych, schody na empory znajdują się także po zach. stronie budynku. Zwartą, ujętą masywnymi szkarpami narożnymi bryłę kościoła nakrywa dach dwuspadowy. Nad całością dominuje wysoka, pięciokondygnacyjna wieża, nakryta dachem namiotowym zwieńczonym krzyżem.

Kościół jest budynkiem murowanym z cegły na kamiennym fundamencie. Jego ściany zostały otynkowane. Dachy kryte są dachówką. Wnętrze nakryte jest murowanym stropem.

Elewacje świątyni ozdobione zostały boniowaniem. Dzielą je profilowane gzymsy kordonowe, podobny gzyms zastosowano w zwieńczeniu. Okna najczęściej zamknięte są półkoliście. W fasadzie, w głębokiej wnęce zamkniętej półkoliście znajduje się gł. wejście do kościoła, ujęte dwuarkadowym portalem, wyżej - duże, półkoliste okno. W wyższych, zwężających się ku górze, wydzielonych profilowanymi gzymsami kondygnacjach wieży z każdej strony umieszczono po trzy niewielkie okna zamknięte półkoliście. Elewacje boczne są trójosiowe, w każdej z nich znajdują się trzy duże, półkoliście zamknięte okna. Elewacja wsch. zwieńczona jest trójkątnym szczytem. W dolnej kondygnacji znajduje się tu prostokątne wejście na klatkę schodową oraz półkoliste okienka, wyżej - duże okno półkoliste, wypełnione witrażem. W szczycie niewielkie okno zamknięte półkoliście.

Wnętrze kościoła pierwotnie obiegały dwukondygnacyjne empory, w czasie powojennej modernizacji zlikwidowano górną ich kondygnację. W prezbiterium znajduje się nowy ołtarz z posagiem św. Stanisława Kostki.

Kościół dostępny do zwiedzania z zewnątrz i wewnątrz. Bliższe informacje na temat kościoła oraz godziny Mszy Św. są podane na stronie internetowej Diecezji Bydgoskiej: diecezja.bydgoszcz.pl oraz stronie Duszpasterstwa Zgromadzenia Misjonarzy Św. Rodziny w Złotowie: www.msr-zlotow.pl

oprac. Krzysztof Jodłowski, OT NID w Poznaniu, 06-11-2015 r.