Poznaj lokalne zabytki


Wyraź zgodę na lokalizację i oglądaj zabytki w najbliższej okolicy

Zmień ustawienia przeglądarki aby zezwolić na pobranie lokalizacji
Strona korzysta z plików cookies. Dowiedz się więcej.

zamek - Zabytek.pl

Adres
Ujazd

Lokalizacja
woj. świętokrzyskie, pow. opatowski, gm. Iwaniska-gmina wiejska

Ruiny zamku Krzyżtopór w Ujeździe zaliczane są do polskich pereł architektonicznych i krajobrazowych.

Położone na sztucznym nasypie, na zboczu wzgórza wznoszącego się nad podmokłą doliną rzeki Koprzywianki, górują nad okolicą. Wieś Ujazd znajduje się na południowo-wschodnim krańcu Gór Świętokrzyskich. 

Historia

Liczba materiałów archiwalnych w tym inwentarzy, które przetrwały do naszych czasów jest tak znikoma, że nie można odtworzyć ani wszystkich funkcji, ani pełnej historii zamku. 

Fundatorem zamku Krzyżtopór w Ujeździe był Krzysztof Ossoliński (1587 – 1646), wojewoda sandomierski. Wykształcony w kolegium jezuickim w Lublinie i na uniwersytecie w Wurzburgu. Od 1608 roku przebywał we Włoszech. Rozpoczął studia na uniwersytecie w Bolonii, kontynuował je w Padwie. Przebywał na dworze Cosimo II de Medici we Florencji, a także w Rzymie. Był człowiekiem wszechstronnie wykształconym. Wrócił do Polski w roku 1612, a w siedem lat później otrzymał od ojca 

Dobra Iwaniska wraz ze wsią Ujazd. W 1620 roku został posłem ziemi sandomierskiej na sejm. 

Przyjmuje się, że Krzysztof Ossoliński rozpoczął wznoszenie zamku w 1621 roku, a zakończył w roku 1644. Na bramie zamku widnieje data budowy: 1631, a w dziedzińcu eliptycznym , na attyce istniał napis „1644”. 

Autorem projektu i budowniczym zamku był Wawrzyniec Senes, szwajcarski architekt pochodzący z Sent koło Muretto. Senes przy projektowaniu Krzyżtoporu wzorował się na architektonicznym dziele Vignoli – pałacu kardynała A. Farnese, wzniesionego we włoskiej miejscowości Caprarola. Z pewnością jednak sam Krzysztof Ossoliński miała duży udział w tworzeniu zamku. Po Krzysztofie Ossolińskim zamek przejął jego syn – Krzysztof Baldwin. 

30 października 1655 roku Szwedzi pod dowództwem gen. R. Douglasa zdobyli zamek. Wojska szwedzkie ogołociły zamek. Wywieziono bogate wyposażenie wnętrz łącznie z biblioteką i rodzinnymi archiwaliami. Szwedzi okupowali zamek do 1657 roku. Z tego czasu pochodzi plan rezydencji wykonany przez królewskiego rysownika E. J. Dahlberga. 

Po zakończeniu wojen ze Szwedami i po okresie wojen kozackich, żaden z następnych właścicieli Krzyżtoporu (Denhoffów, Kalinowskich, Morsztynów, Paców) nie miał środków na odbudowę rezydencji. Zamek stopniowo popadał w ruinę i przez długi czas był opuszczony. Dopiero w roku 1720, w części najmniej zrujnowanej, zamieszkali Morsztynowie, a po nich Pacowie. 

W roku 1770 w budowli zamknęli się i bronili konfederaci barscy. Wtedy zamek uległ dalszym zniszczeniom. Wiadomo, że jeszcze w lipcu 1787 r. zamek odwiedził król Stanisław August Poniatowski. Ostatnim mieszkańcem zamku był, w latach 1782-1787, Stanisław Sołtyk. Późniejsi właściciele Krzyżtoporu: Łempiccy i rodzina Orsettich, nie rezydowali już w zamku. Mieszkali we dworze w pobliskiej wsi Planta. Oni również nie myśleli o odbudowie zamku i traktowali go jedynie jako malowniczą ruinę. 

Po II wojnie światowej zamek w Ujeździe stał się własnością Skarbu Państwa. Powojenny okres w dziejach tej budowli zaznaczył się kilkoma próbami przywrócenia pierwotnego wyglądu. W 1972 podjęto prace konserwatorskie pod kierunkiem prof. Alfreda Majewskiego. Po kilkunastu latach, kiedy właścicielem zamku została gmina Iwaniska, ponownie powrócono do prac badawczych i konserwatorskich. 

Opis

Zamek Krzyżtopór łączy w sobie cechy rezydencji i budowli obronnej. Założenie zajmuje powierzchnię 1,3 ha, a jego kubatura wynosi 70 tysięcy metrów sześciennych. 

Zgodnie z klasycznym wzorem „palazzo in fortecca” wewnątrz fortyfikacji znajduje się pałac, którego plan oparty jest na pięciokącie z eliptycznym dziedzińcem pośrodku. Oś południowo-północną wyznacza brama wjazdowa, dziedziniec eliptyczny a kończy ośmioboczna wieża ustawiona na bastionie za którym rozciągał się ogród. Korpus pałacu łączy się z elewacjami wewnętrznymi skrzydeł bocznych piętrowymi łącznikami, mającymi w przyziemiu kolebkowo sklepione przejazdy na dziedzińce gospodarcze. Korpus pałacu jest złożony z dwóch zestawionych ze sobą budynków: właściwego korpusu i prostokątnego łącznika z ośmioboczną wieżą na bastionie północno-zachodnim. Naroża bocznych skrzydeł są akcentowane wieżami. Narożne wieże wzniesiono na planie trapezoidalnym, dostosowanym do kształtu narożników pięcioboku. 

Na narożach wież zachowało się boniowanie, a w partii fryzu resztki geometrycznej dekoracji sgraffitowej. Wokół okien widoczne są pozostałości profilowanych opasek okiennych. 

Boczne skrzydła mają formę jednotraktowych pawilonów, które w piwnicach i parterze sklepione są płaskimi sklepieniami kolebkowymi z lunetami. W krótszych skrzydłach: północnym i zachodnim, stanowiących połączenia z korpusem pałacu, wnętrza są podzielone na mniejsze pomieszczenia. 

Fasada frontowa pałacu, w czasach jego świetności, wykazywała bogactwo form. Była malowana, a między oknami znajdowały się portrety bliskich fundatora oraz postacie najwybitniejszych ludzi rzeczpospolitej z XVI i XVII wieku. 

System fortyfikacji zamku składa się z pięciu bastionów, ziemnych wałów wokół założenia i suchej fosy. Długość murów fortyfikacji ma ok. 600 metrów, a średnia wysokość wałów waha się od 5 do 7 metrów, w niektórych miejscach dochodząc do 15 metrów wysokości. 

Ściany zamku wzniesione są z kamienia miejscowego pochodzenia, układanego na zaprawie wapiennej. Ściany były pierwotnie tynkowane z dekoracyjnymi opaskami wokół drzwi i okien, bogatymi gzymsami i geometryczno-roślinną dekoracją sgraffitową, zachowana tylko miejscowo. W otworach okiennych fragmentarycznie zachowały się pozostałości profilowanej kamieniarki. 

W zamku przeważały strome dachy dwuspadowe ( nad skrzydłami bocznymi i ich łącznikami z korpusem głównym). Były też dachy czterospadowe (nad budynkiem przybranym i wieżami), wielospadowe (skrzydło zachodnie i północno-zachodnie), pulpitowe (niższe partie korpusu). 

Wieża i budynek bramny zlokalizowane są pośrodku południowo-wschodniego wału. Wieża wzniesiona na planie zbliżonym do prostokąta wznosi się na wysokość prawie trzech kondygnacji nad przejazdem bramnym. Ozdobiona jest w części dolnej nad portalem dużych rozmiarów przedstawieniami krzyża i topora, symbolicznie odnoszących się do heraldyki rodziny Ossolińskich i do imienia fundatora. Obok krzyża umieszczona jest w kasetonie stylizowana litera W. Jest to przedstawienie herbu Habdank. Przy toporze umieszczono datę 1631. Wieża zwieńczona jest czworoboczną kondygnacją zegarową z pozostałościami cyferblatów na każdej ścianie. Poniżej krzyża i topora są dwie ślepe furty. 

Zamek zbudowany w stylu włoskiego późnego renesansu, miał jakoby przedstawiać w swojej strukturze rok. Znajdujące się na narożach cztery wieże symbolizowały cztery pory roku. Dwanaście dużych sal odpowiadało ilości miesięcy w roku, 52 pokoje oznaczały liczbę tygodni, a 365 okien – liczbę dni w roku. Zamek zbudowany jest na planie pięcioboku, z bastionami na narożach. Cztery bastiony wypełnione były ziemią, piaty – umieszczony na osi głównej – mieścił kazamaty dostępne z dziedzińca, od zewnątrz zaś był ścięty i w ścianie tej umieszczono furtkę do ogrodów. 

Świetność zamku wprawiała w zdumienie przybywających gości. Przyjmuje się, że w połowie XVII wieku był jedną z większych rezydencji europejskich i unikatowym indywidualnym rozwiązaniem funkcji reprezentacyjnej wpisanej w prywatne założenie obronne. 

Uznaje się, że jak na ówczesne czasy zamek był bardzo nowoczesną budowlą. Miał znakomicie rozwiązany system wentylacyjny i grzewczy. Układ kanałów wewnątrz murów powodował, że ciepło i świeże powietrze docierały do wielu pomieszczeń. Równocześnie osuszały grube, kamienne mury. Nowatorskim rozwiązaniem był sposób zaopatrzenia zamku w wodę. Do celów gospodarczych gromadzono oczywiście w cysternie deszczówkę. Wodę pitną dostarczało źródło, które bije do dziś. Na użytek gospodarczy zainstalowano windy w specjalnych sztolniach. Transportowano nimi wodę oraz żywność ze spichlerza na wyższe kondygnacje. Prawdopodobnie jedna z takich wind znajdowała się obok jadalni. Zamek wyposażony był również w toalety, które znajdowały się także w części przeznaczonej dla służby. W zamku była też łaźnia. 

Wśród interpretacji rozwiązań funkcjonalnych zamku pojawiają się przekazy, że nad salą jadalną w jednej z baszt znajdowało się akwarium z egzotycznymi rybkami. Nad marmurowymi żłobami w stajniach ulokowanych w przyziemiu pałacu, wisiały kryształowe lustra. Dzięki nim było lepsze oświetlenie mrocznych pomieszczeń.

Tekst na podstawie opracowania Edwarda Traczyńskiego, archiwum NID, 2009 r. 

Dane obiektu zostały uzupełnione przez użytkownika Jarosław Bochyński (JB).

Rodzaj: zamek

Forma ochrony: Ewidencja zabytków

Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_26_AR.415809