Historia

Pensjonat Włodzimierza Scheidera wybudowany został w 1930 roku na miejscu Witkiewiczowskiej willi „Pepita”, która spłonęła w 1927 roku. Budynek został wzniesiony według planów autorstwa Franciszka i Leona Kopkowiczów. Pensjonat, prowadzony jako jeden z najnowocześniejszych w okolicy, funkcjonował do czasu wybuchu II wojny światowej. Po wkroczeniu wojsk słowackich i niemieckich, z końcem 1939 roku, okupant zaadaptował obiekt na siedzibę gestapo. Budynek przebudowano do pełnienia nowej funkcji. W piwnicach zaaranżowano cele więzienne, na parterze, pierwszym i drugim piętrze urządzono pokoje przesłuchań, wyżej – biura oraz mieszkania dla gestapowców. Przez cele „Palace” przeszło kilkanaście tysięcy osób. Bezpośrednio po wojnie ich pamięć uczczono tablicą pamiątkową.

Od 1945 roku mieściło się tu sanatorium Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, a potem żłobek. W 1983 roku rozpoczęto organizację Muzeum Martyrologii Podhala, ale zamierzenie to nie zostało zrealizowane z uwagi na reprywatyzację willi w 1991 roku. Od 1992 roku w budynku funkcjonowało Społeczne Liceum Ogólnokształcące. W 1994 roku, w części piwnic zorganizowano niewielkie, pierwsze muzeum, które powstało dzięki determinacji byłych więźniów, zwłaszcza doktora Wincentego Galicy, Mariana Polaczyka i Władysława Szepelaka. W 1998 roku budynek został sprzedany. Od 1999 roku prowadzono remont i rozbudowę, której celem było ponowne przystosowanie obiektu do pełnienia historycznej funkcji pensjonatowej. W toku prac zniszczono wiele reliktów dawnego gestapowskiego więzienia. Zatarto znaczną część oryginalnych napisów, przebudowano wnętrza na wszystkich kondygnacjach, wymieniono praktycznie wszystkie stolarki okienne i drzwiowe. Skuto zasadniczą część tynków wewnętrznych, wprowadzono płyty gips-karton, budynek od zewnątrz docieplono styropianem, założono współczesne tynki akrylowe w ahistorycznej kolorystce. Z uwagi na wartość miejsca oraz protesty społeczne, w 2000 roku Małopolski Wojewódzki Konserwator Zabytków podjął decyzję o wpisie budynku „Palace” do rejestru zabytków województwa małopolskiego. Jednakże ochrona konserwatorska nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Po zakończonym remoncie oraz przeprowadzonej rozbudowie w kierunku wschodnim, w 2001 roku, w dawnym więźniu gestapo utworzono ośrodek sportowo-rehabilitacyjni i szkoleniowy. Pokoje wyposażono w łazienki, w części dawnych cel utworzono m.in. „odnowę biologiczną” z sauną, jacuzii oraz wanną z hydromasażem. Postępująca degradacja wartości zabytkowych, zwłaszcza wartości historycznych miejsca, wywoływały nieugięty opór społeczny i walkę o wykup budynku z prywatnych rąk w celu utworzenia w nim należnego miejsca pamięci ofiar zbrodni niemieckich z rejonu Podtatrza. Finalnie, dzięki otrzymanej dotacji z rządowej rezerwy budżetowej, w grudniu 2017 roku „Palace” zakupiło miasto Zakopane, następnie 3 grudnia, dzięki otrzymanej dotacji w 2021 roku, budynek odkupiło Muzeum Tatrzańskie. Muzeum „Palace” otwarto 8 marca 2024 roku jako filię Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego.

Opis

Budynek usytuowany jest przy ulicy Chałubińskiego, w głębi działki. Architektura obiektu reprezentuje modernizm w stylu funkcjonalizmu. Jest to budynek wolnostojący, założony na rzucie o kształcie prostokąta. Posiada dwutraktowy układ wnętrz z centralną klatką schodową pośrodku. Czterokondygnacyjny i podpiwniczony budynek pokrywa płaski dach. Uproszczona pod względem środków wyrazu architektonicznego fasada koresponduje z minimalistycznymi wnętrzami. Głównym akcentem dekoracyjnym jest umieszczony na osi fasady napis PALACE wykonany w modernistycznym liternictwie, a także dwuskrzydłowe drzwi główne wejściowe, flankowane dekoracyjnymi kinkietami. W budynku zastosowano innowacyjne, jak na owe czasy oraz region, technologie w postaci żelbetowych stropów, w tym żelbetowego stropodachu oraz żelbetowych słupów konstrukcyjnych, umożliwiających dowolne rozplanowanie pomieszczeń. Ścianki działowe wypełnione były lekką cegła dziurawką.

Najprawdopodobniej w latach 60. XX wieku zmieniono bryłę budynku. Boczne partie nadbudowano o czwartą kondygnację (zabudowano tarasy), którą przekryto ciekawą formą dachu pulpitowego o spadku w kierunku zasadniczej bryły budynku. Zabieg ten delikatnie, acz stanowczo, zdynamizował fasadę, podobnie jak doprojektowany gzyms koronujący o załamanych krawędziach. Autorstwo tej rozbudowy przypisywane jest krakowskiemu architektowi Januszowi Ingardenowi, który w latach 1961-1962 wraz z żoną Martą Ingarden, zaprojektował w Zakopanem osiedle mieszkaniowe przy ul. Chałubińskiego, bezpośrednio sąsiadujące z „Palace”. W toku przeprowadzonego w latach 2022-2024 remontu, budynek przywrócono do stanu pierwotnego, przy jednoczesnym poszanowaniu cennych nawarstwień. Za priorytet prac remontowo-budowalnych uznano oczyszczenie obiektu z wtórnych przebudów, wprowadzonych w toku modernizacji zapoczątkowanej w latach 90. XX wieku. Prace w obrębie elewacji miały charakter odtworzeniowy. Zarówno wnętrza, jak i bryłę budynku oczyszczono z bezwartościowych nawarstwień, nie tylko obniżających walory zabytkowe obiektu, ale wręcz go oszpecających i urągających pamięci pomordowanych ofiar nazistowskiego terroru. Budynek „Palace” w całości został przeznaczony na cele muzealne. 

Oprac. Olga Dyba NID OT w Krakowie, 01.06.2015 r., aktualizacja: Natalia Skiepko, PT Centrum Architektury Drewnianej, Zakopane, 27.05.2025 r.