Historia

Powstanie gmachu przy ulicy Słonimskiej 8 wiąże się z działalnością Zgromadzenia Braci Sług Maryi Niepokalanej, utworzonego w sierpniu 1883 roku w Zakroczymiu z inicjatywy ojca Honorata Koźmińskiego. Jednym z celów ich działalności było tworzenie zakładów rzemieślniczo-wychowawczych, które służyły wychowywaniu młodzieży. Do Białymstoku „braciszkowie” (jak ich potocznie nazywano) sprowadzili się w 1894 roku. W 1907 roku nabyli posesję z drewnianym domkiem od Aleksandra Justa. W nowym domu bracia rozwinęli działalność rzemieślniczą, a także zaczęli przyuczać pierwszych podopiecznych. Po kilku latach starali się o budowę większego domu. Na nowo kupionym placu w 1914 roku rozpoczęli wznoszenie dwupiętrowego murowanego budynku z oficyną mieszczącą piekarnię i warsztaty rzemieślnicze. Ze względu na rozwijającą się działalność bracia kupili sąsiednie działki. Warunki mieszkaniowe braci i ich podopiecznych pozostawały trudne, dlatego zabiegali w Zarządzie Generalnym Zgromadzenia o zgodę na rozbudowę gmachu. W tym czasie gromadzili środki finansowe i materiały budowlane. Modernistyczny gmach został wzniesiony według projektu architekta Rudolfa Macury (1886-1940). Był on jednym z najważniejszych projektantów okresu międzywojennego, który działał na terenie Białegostoku w latach 1925-1934. Prace budowalne rozpoczęto w sierpniu 1932 roku, przy wznoszeniu nowego gmachu uczestniczyli sami bracia, a całością robót kierował brat Stanisław Kita. Uroczystego poświęcenia gmachu dokonał 8 grudnia 1934 roku, ks. Dziekan Aleksander Chodyko. Na parterze gmachu powstały warsztaty szewskie, na pierwszym piętrze aula ze sceną. Kaplica znajdowała się na dwóch ostatnich piętrach. Była to trójnawowa hala, z wypiętrzoną i sklepioną nawą środkową z emporą w nawach bocznych, jej wnętrze doświetlały dwa rzędy okien elewacji frontowej. Z empor dostępne były zewnętrzne tarasy, flankujące część prezbiterialną kaplicy. W kalenicy nad kaplicą znajdowała się prostopadłościenna sygnaturka z przeźroczami. Wykusz wieńczył krzyż osadzony na cokole. Przy kaplicy znajdował się duża sala, gdzie przed nabożeństwami zabierała się młodzież. Tam też odbywały się spotkania katolickich organizacji i stowarzyszeń szkolnych, mieściła się również biblioteka. W skrzydle przy ulicy Wylotnej znajdowały się pomieszczenia dydaktyczne, pokoje mieszkalne braci i internat wychowanków. 

Po wybuchu II wojny światowej, podopieczni zakładu zostali rozesłani do domów, a budynek przejęły wojska okupacyjne. W 1944 roku w gmachu mieścił się posterunek Armii Czerwonej i stołówka wojskowa. Do największych zniszczeń wnętrza budynku doszło w lipcu 1944 roku podczas zajmowania Białegostoku przez wojska sowieckie. W kwietniu 1945 roku budynek opuściło wojsko, a bracia podjęli prace remontowe. Dnia 29 marca 1945 roku Zgromadzenie wydzierżawiło budynek na okres 15 lat repatriowanemu z Wilna Wyższemu Seminarium Duchownemu i Wydziałowi Teologicznemu Uniwersytetu Stefana Batorego, które zajęły pomieszczenia w części gmachu z latach 30. XX wieku. Profesorowie i klerycy otrzymali do dyspozycji 16 pokoi, kaplicę i kuchnię. W pozostałej części nieruchomości dalej mieszkali bracia, działała piekarnia i sklep. Dnia 8 maja 1945 roku Seminarium i Wydział Teologiczny USB zainaugurowały rok akademicki, pierwszym rektorem został ks. Ignacy Świrski. W latach 1947-1961 w Seminarium Duchownym wykłady prowadził błogosławiony ks. Michał Sopoćko. Mieszkając w Wilnie w okresie międzywojennym był spowiednikiem siostry Faustyny Kowalskiej, kanonizowanej w 2000 roku. Kapłan przez całe swoje życie angażował się w szerzenie kultu Bożego Miłosierdzia. Dzięki Jego osobistemu zaangażowaniu wizerunek Chrystusa Miłosiernego jest znany i czczony na całym świecie. 

Na mocy decyzji z dnia 12 lutego 1949 roku nastąpiła likwidacja Stowarzyszenia Zakładu Rzemieślniczo – Wychowawczego pod wezwaniem św. Józefa w Białymstoku. Na początku sierpnia 1950 roku jego majątek został upaństwowiony, a nieruchomość przejęta przez Wydział Oświaty Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku. W protokole wskazano, że w przejętym budynku ma powstać Państwowy Dom Młodzieży, mimo że w obiekcie nadal mieściło się Archidiecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne. Zgodnie z umową zajmowało ono cześć pomieszczeń do dnia 31 grudnia 1960 roku. W budynku funkcjonowała również piekarnia nr 4 PSS „Społem”, założona jeszcze przez zakonników, a w 1950 roku upaństwowiona. Zakład Rzemieślniczo-Wychowawczy pod wezwaniem św. Józefa w Białymstoku bezskutecznie próbował odzyskać zajęte mienie. Dnia 5 grudnia 1954 roku przeprowadzono w Polsce pierwsze po wojnie wybory do rad narodowych, a w budynku mieściła się siedziba Okręgowej Komisji Wyborczej obwodu nr XXVII. Dnia 1 lipca 1955 roku do budynku przeniesiono Państwowe Pogotowie Opiekuńcze. Funkcjonujący tu od 1951 roku Państwowy Dom Młodzieży przeniesiono do nowo utworzonego domu przy Rynku Kościuszki 5. Ostatecznie w sierpniu 1961 roku usunięto z budynku Seminarium Duchowne, a klerycy przenieśli się do lokali przy ulicy Warszawskiej 46 i Orzeszkowej 5. Od 1962 roku w budynku funkcjonował Państwowy Dom Dziecka nr 2. Jego wieloletnim kierownikiem był Henryk Kłosowski. W latach 70. XX wieku w budynku odbywały się spotkania władz z mieszkańcami miasta, organizowano wojewódzkie przeglądy zespołów artystycznych. Od września 1984 roku domy dziecka nr 1 i nr 2 połączono i utworzono Dom Dziecka nr 1 z siedzibą przy ul. Słonimskiej 8. Po przemianach ustrojowych zakonnicy ze Zgromadzeniu Braci Sług Maryi Niepokalanej podjęli starania o zwrot utraconej nieruchomości. Zgodnie z ugodą zawartą dnia 19 września 1990 roku z Kuratorium Oświaty i Wychowania w Białymstoku odzyskali majątek. W grudniu 1990 roku białostockie kuratorium odkupiło posesję wraz z zabudowaniami. Po uregulowaniu prawa własności w latach 1991-1995 przeprowadzono generalny remont budynku, według projektu architektów Marka Tekienia i Andrzeja Wrzoska. Remont obejmował: termomodernizację budynku, wykonanie nowych elewacji, zmianę stropów z drewnianych na ogniotrwałe, wymianę poszycia dachowego. W sierpniu 2005 roku Dom Dziecka nr 1 przekształcono w Wielofunkcyjną Placówkę Opiekuńczo-Wychowawczą „Jedynka”, od 2013 roku noszącą nazwę Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza „Jedynka”. W listopadzie 2015 roku do części budynku przeniesiono biura Urzędu Miejskiego w Białymstoku. Placówka wychowawcza opuściła definitywnie budynek w 2022 roku. Obecnie obiekt jest nieużytkowany, stanowi własność Miasta Białystok i znajduje się pod zarządem Zarządu Mienia Komunalnego. 

Opis    

Budynek jest wolnostojący zlokalizowany u zbiegu ulic Słonimskiej, Piasta i Wylotnej, po południowej stronie ulicy Słonimskiej. Obiekt jest murowany z cegły ceramicznej, na zaprawie wapiennej, otynkowany. Fundament wykonany jest z cegły i kamienia polnego. Budynek o rozczłonkowanej bryle jest zbudowany na planie zbliżonym do litery „T”, częściowo podpiwniczony. Cokół obłożony płytkami klinkierowymi. Pokrycie dachowe z blachy płaskiej, stolarka okienna i drzwiowa z PCV. więźba dachowa drewniana, płatwiowo – kleszczowa. Obróbki blacharskie z blachy ocynkowanej, malowanej. Budynek składa się z dwóch „części” wybudowanych w różnym okresie: na początku XX wieku i pod koniec lat 30. XX wieku. Skrzydło północno - wschodnie, zbudowane na początku XX wieku: na planie prostokąta, trzykondygnacyjne, nakryte dachem dwuspadowym. Elewacja frontowa (północno zachodnia) wzdłuż ulicy Słonimskiej, jest siedmioosiowa, artykułowana czterem lizenami. Na osiach prostokątne otwory okienne, zakończone łukiem odcinkowym. W parterze blendy i okna zakryte żaluzjami antywłamaniowymi. W drugiej i trzeciej kondygnacji okna dwuskrzydłowe, skrzydła dwukwaterowe. Elewacja zakończona profilowanym gzymsem. Elewacja boczna, szczytowa: dwuosiowa, na osiach blendy, w trójkątnym szczycie cztery okna, przeszklone. Elewacja od podwórza (południowo wschodnia): w parterze czteroosiowa; na trzeciej osi od wschodu drzwi, nad którymi płaski daszek; powyżej prostokątne okna doświetlające klatkę schodową, umieszczone w niewielkim ryzalicie.

Na pozostałych osiach w trzech kondygnacjach prostokątne okna zakończone łukiem odcinkowym. Otwory okienne w parterze zasłonięte żaluzjami antywłamaniowymi. Elewacja zwieńczona profilowanym gzymsem. Pod tynkiem zachowane są ceglane dekoracje, układające się we fryzy pasowe. Cześć południowo - zachodnia z lat 30 XX wieku na planie zbliżonym do litery L, czterokondygnacyjna, nakryta dachem wielospadowym o nieznacznym pochyleniu połaci. Elewacja frontowa (północno zachodnia), wzdłuż ul. Słonimskiej: czteroosiowa, na osiach prostokątne otwory okienne, w drugiej kondygnacji umieszczone w głębnych obramieniach. Czwarta kondygnacja lekko cofnięta, na dachu w narożniku taras z balustradą z rur. Elewacja od ulicy Wylotnej, południowo zachodnia: w parterze pięcioosiowa, na osiach prostokątne otwory okienne. Nad trzema środkowymi wykusz wsparty na schodkowych kroksztynach. W wykuszy płytka blenda, w której dwa prostokątne okna, pod oknem w trzeciej kondygnacji uskokowy, trójkątny wspornik, pod gzymsem wieńczącym pasowy ząbkowany fryz. Na osiach skrajnych elewacji w drugiej i trzeciej kondygnacji prostokątne otwory okienne, w czwartej kondygnacji tarasy na dachach, ograniczone metalową, rurową balustradą. W elewacji południowej w przyziemiu współczesny wiatrołap, w którym znajduje się główne wejście do budynku, na jego dachu taras. Na pozostałych osiach otwory okienne, w trzeciej kondygnacji balkon. Skrzydło południowo wschodnie wzdłuż ulicy Wylotnej: elewacja ośmioosiowa; na pierwszej osi od północy płytki ryzalit (poprzedzony wiatrołapem), w którym klatka schodowa, doświetlona oknami: w drugiej i trzeciej kondygnacji prostokątnymi dwuskrzydłowymi, w czwartej kondygnacji dużym, szesnastowatowym. Elewacja skrzydła artykułowana horyzontalnym układem, prostokątnych, dwuskrzydłowych okien. Elewacja południowo wschodnia: w parterze dwuosiowa, na pozostałych kondygnacjach trzyosiowa, na osiach prostokątne otwory okienne; w szczycie oddzielonym gzymsem trzy okienka. Elewacja południowo wschodnia: dziesięcioosiowa we wszystkich kondygnacjach. Na pierwszej osi od południa ryzalit, zwieńczony niewielki, trójkątnym szczytem.

W przyziemiu drzwi, na którymi płaski daszek, powyżej prostokątne otwory okienne doświetlające klatkę schodową. Pozostała elewacja artykułowana horyzontalnym układem, prostokątnych okien. Tablice komemoratywne: Na elewacji frontowej budynku, od ulicy Słonimskiej znajduje się granitowa płyta z mosiężną tablicą przedstawiającą płaskorzeźbione popiersie księdza oraz inskrypcje: W TYM GMACHU/ W LATACH 1947-1961/ BŁOGOSŁAWIONY/ KS. MICHAŁ SOPOĆKO/ PROWADZIŁ WYKŁADY/ JAKO PROFESOR/ ARCHIDIECEZJALNEGO WYŻSZEGO/ SEMINARIUM DUCHOWNEGO. Na elewacji frontowej znajduje się również tablica informująca o tym, że budynek jest położony na szlaku turystycznym Białegostoku „Szlak Bojar”. Natomiast na elewacji bocznej znajduje się tablica: „Śladami Błogosławionego ks. Michała Sopoćki” jako element Białostockiego Szlaku Pielgrzymkowo-Turystycznego „Śladami bł. ks. Michała Sopoćki”. 

Zabytek jest dostępny z zewnątrz. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 04.03.2026 r.

Bibliografia    

• Architektura dwudziestolecia w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska – Stetkiewicz, A. Kułak, K. Niedźwiecka, M. Wróbel, W. Wróbel, Białystok 2025, s. 128-141. 
• Dolistowska M., W poszukiwaniu tożsamości miasta. Architektura i urbanistyka Białegostoku w latach 1795-1939, Białystok 2018, s. 306.
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 12, województwo podlaskie (białostockie), z. 2, Miasto Białystok, pod red. M. Zglińskiego i K. Kolendo-Korczak, Warszawa 2015, s. 160.
• Kietliński M., Katalog białostockich pomników, tablic pamiątkowych i miejsc pamięci narodowej, Białystok 2017, s. 155. 
• Orłowicz M., Przewodnik ilustrowany po województwie białostockim z ilustracjami, planami i mapami, Białystok 1937, s.79.
• Szot A., Słonimska 8. Dom pachnący chlebem. Dzieje Zgromadzenia Braci Sług Maryi Niepokalanej w Białymstoku, Białystok 2016. 
• Wicher S., Rudolf Macura (1886 – 1940). Portret Architekta Niestrudzonego, Białystok 2020, s. 398 – 404. 
• Wicher S., Białostocka architektura modernizmu, Białystok 2013.