Historia

W końcu XIX wieku w Białymstoku uruchomiono wodociągi miejskie (1892), kolejnym, naturalnym etapem było skanalizowanie miasta. W międzywojennym Białymstoku nie było łaźni publicznej, zorganizowanej i zarządzanej przez władze miasta, jako gmach użyteczności publicznej przynoszący dochód do kasy miejskiej. Dlatego też pośród priorytetowych inwestycji ówczesnego miasta wymieniane były „gazownia, hale targowe, łaźnie, kanalizacja”. Od stycznia 1937 roku, prezydent miasta Seweryn Nowakowski czynił starania w Ministerstwie Opieki Społecznej o kredyty na wybudowanie łaźni. W kwietniu 1938 roku władze miasta uznały przestrzeń na części Starego Rynku na Bojarach za najdogodniejszą lokalizację. Rozpoczęcie inwestycji jednak przesuwało się w czasie. Według informacji prasowych z lutego 1939 roku łaźnia wraz z ośrodkiem zdrowia i pralnią była już gotowa w stanie surowym. Jednak przed 1 września 1939 roku nie udało się w pełni ukończyć prac, a tym samym uruchomić obiektu. 

Prawdopodobnie sowieckie władze okupacyjne doprowadziły inwestycję do końca. Z pewnością łaźnia działała w okresie okupacji niemieckiej w latach 1941-1944. Służyła przede wszystkim wojsku. Budynek przetrwał przejście frontu latem 1944 roku. Po wojnie Łaźnię Miejską podporządkowano Wydziałowi Zdrowia Zarządu Miejskiego, który w kwietniu 1945 roku przygotował plany budowy komór dezynfekcyjnych i dezynsekcyjnych, sporządzając przy tym plany obiektu przy ul. Słonimskiej 2/2 - jedyne odnalezione. 

Gruntowny remont przeszedł obiekt w 1952 roku, a oddanie do użytku nastąpiło 22 grudnia 1952 roku. Jak informowała lokalna prasa „Dzisiaj białostocka łaźnia jest już czynna na „całego”. Możemy korzystać z pryszniców, których jest razem 42, jak również z dwóch parówek i 20 wanien. W naszej nowej łaźni jest także czynny zakład fryzjerski, a już w krótce uruchomiona zostanie Mechaniczna Pralnia. (…) Nowa łaźnia białostocka czynna jest we wszystkie dni tygodnia oprócz poniedziałków. Czas kąpieli nie może przekroczyć: w parówce 45 minut, a w wannach i pod prysznicem 30 minut. Kąpiel w wannie kosztuje 4 zł, w parówce 3 zł. Opłata za kąpiel pod prysznicem wynosi 2 zł. Z dniem 1 lipca 1955 roku w budynku Łaźni Miejskiej rozpoczął działalność Zakład Kąpieli Leczniczych., prowadzony przez Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej. Pacjenci mieli być kierowani przez działającą tam Przychodnię Rehabilitacyjną -proponowane były kąpiele solankowe i bromojodowe.

Ze względów higienicznych, ale też z konieczności usuwania usterek niemal permanentnie prowadzone były prace remontowe, modernizacyjne i budowlane. Sens istnienia Łaźni Miejskiej w końcu lat 60. XX wieku coraz częściej był poddawany dyskusji w lokalnej prasie, ze względu na jej nierentowność i słabej jakości usługi. W 1969 roku prasa donosiła: „Wszystko wskazuje na to, że „łaźnia” pójdzie w zapomnienie, ustępując miejsca zakładowi kąpielowo-leczniczemu. Na Słonimskiej rozbudowuje się bowiem dział balneologii. Także ta forma działalności nie przetrwała próby czasu. W latach 90. XX wieku pierwotna funkcja budynku oraz usługi towarzyszące w budynku przy ul. Słonimskiej 2/2 przeszły definitywnie do historii. Zarząd Mienia Komunalnego rozpoczął prace nad przystosowaniem budynku do funkcji biurowej. Na początku XXI wieku zdecydowano o ulokowaniu tam Zasobu Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej Urzędu Miejskiego w Białymstoku. Jeszcze w 2026 roku w budynku mieściły się biura Departamentu Geodezji oraz biura Zarzadzania Kryzysowego Urzędu Miejskiego w Białymstoku. Według informacji z UM biura te w najbliższym czasie zostaną przeniesione do nowego obiektu w Dojlidach Fabrycznych. Nie znane są plany związane adaptacją do nowej funkcji budynku dawnej Łaźni Miejskiej.

Łaźnia miejska w Białymstoku była ostatnim, ale bardzo ważnym zrealizowanym przed wybuchem II wojny światowej projektem inwestycyjnym prezydenta Seweryna Nowakowskiego. Należała ona do niezbędnych wówczas standardów nowoczesnego miasta, zapewniając dostęp do urządzeń sanitarnych dla szerokiego grona mieszkańców. Była to inwestycja pożądana i oczekiwana, ponieważ tylko niewielki procent mieszkań (około 10 procent) był wyposażony w samodzielne łazienki. Po II wojnie rozwój budownictwa mieszkaniowego z węzłami sanitarnymi, budowa łaźni w zakładach pracy spowodował marginalizację usług tego typu. Gruntowne przebudowy w latach 1945-1965, w dużej mierze pozbawiły budynku oryginalnego wystroju i elementów architektonicznych, to jego bryła zachowała się do dzisiaj w niemal niezmienionym kształcie. 

Opis    

Budynek wolnostojący, usytuowany w południowej pierzei ul. Słonimskiej. Wzniesiony z cegły ceramicznej pełnej, tynkowanej z obu stron. Budynek nakryty żelbetowym, monolitycznym stropodachem pokrytym blachą. Na rzucie wielobocznym, złożonym z trzech połączonych ze sobą czworoboków. Wejście główne umieszczone w elewacji północno - zachodniej. Według inwentaryzacji z 1979 roku w kondygnacji przyziemia (suterena) usytuowana był pralnia, pomieszczenia magazynowe, kotłownia, szatnia i pokój stróża. Parter zajmowały natryski i łazienki z poczekalniami, szatnie, prasowalnie, zakład fryzjerski oraz kasa z poczekalnią. Na piętrze usytuowane były gabinety wodolecznictwa i fizykoterapii z poczekalnią oraz gabinet lekarski z poczekalnią i rejestracją. Po generalnym remoncie w 2003 roku i adaptacji wnętrz do funkcji usługowo-biurowych część ścian wewnętrznych zostało wyburzonych; wówczas wykonano także nowe ściany działowe w technologii gipsowo-kartonowej na stalowych profilach.

Bryła budynku złożona z trzech trójkondygnacyjnych prostopadłościanów o zróżnicowanej wysokości: korpus główny nieco niższy od części północno - wschodniej oraz korpusu południowego, ustawionego prostopadle w stosunku do korpusu głównego. 

Wnętrza przebudowane. Zachowane klatki schodowe i schody z oryginalną (z lat 50. XX wieku) metalową balustradą.

Obiekt dostępny z zewnątrz.

Oprac. Iwona Górska, Joanna Kotyńska-Stetkiewicz, Oddział Terenowy w Białymstoku, 27.07.2026 r.

Bibliografia    

• Archiwum Państwowe w Białymstoku, Zarząd Miejski w Białymstoku, Projekt adaptacji części Łaźni Miejskiej przy Starym Rynku na Bojarach w Białymstoku na komorę dezynsekcyjną, sygn.1917.
• APB, Akta Miasta Białegostoku, Niemiecki plan miasta z 1942 roku, sygn.139.
• Architektura międzywojenna w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak i inni, Białystok 2025, s.152-171.
• Dolistowska M., W poszukiwaniu tożsamości miasta. Architektura i urbanistyka Białegostoku w latach 1795-1939, wyd. 2, Białystok 2018, s. 305.
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. XII: województwo podlaskie (białostockie), z. 2: Miasto Białystok, pod red. M. Zglińskiego i K. Kolendo-Korczak, Warszawa 2015, s. 163, fot. 329. 
• Pszczółkowski M., Architektura użyteczności publicznej II Rzeczypospolitej 1918-1939- funkcja, Łódź 2015, s. 243-247.