grodzisko, Woskowice Małe
Narodowy Instytut Dziedzictwa en
photo

Późnośredniowieczny tzw. gródek stożkowaty z m. Woskowice Małe (stanowisko 5, AZP 80-36/39) jest cennym zabytkiem archeologicznym, źródłem do poznania późnośredniowiecznych rycerskich założeń rezydencjonalno-obronnych. Zabytek posiada utrwaloną w krajobrazie czytelną formę terenową i jest jednym z nielicznych tego typu obiektów zlokalizowanych na Śląsku.

Usytuowanie i opis

Zabytek znajduje się w bliskim sąsiedztwie wsi, na wschód od zabudowań i drogi (ok. 150 m od niej), w lesie, nad brzegiem rz. Starej Studnicy.

Grodzisko stożkowate w Woskowicach Małych to dobry przykład reliktów późnośredniowiecznego, niedużego drewniano-ziemnego założenia o funkcji rezydencjonalno-obronnej, będącego najprawdopodobniej siedzibą rycerską.

Obiekt – centralny nasyp jest w planie w przybliżeniu kolisty, ma średnicę ok. 35-40 m i powierzchnię ok. 10 arów (pomiary w oparciu o dane LiDAR). Wysokość kopca – nasypu wynosi ok. 3,5. Fosa nie jest dobrze czytelna, natomiast na północ od stożka znajduje się niewysoki wał. Na zabytku rośnie masywny, wiekowy i dostojny dąb.

Historia

Gródek stożkowaty w Woskowicach Małych ma późnośredniowieczną metryką i jest datowany na XIV – XV w., choć jego początki mogą sięgać już końca XIII w. Genezę niedużych założeń obronnych, wznoszonych na sztucznie usypanych kopcach, lub naturalnych wzniesieniach i otaczanych fosą, wiąże się z Normanami i Europą Zachodnią, gdzie tego typu obiekty rozpowszechniły się już w poł. IX w., a jak uważają niektórzy najstarsze mogą pochodzić nawet z VIII w. We Francji gródki na kopcu określa się jako motte, natomiast w Niemczech używa się terminu Wasserburge.

W Polsce tzw. gródki stożkowate datowane są z reguły na XIII-XV w. Na terenie naszego kraju założenia tego rodzaju rozpowszechniły się w 2. poł. XIII w., zapewne najwięcej z nich wzniesiono w XIV w., w XV stuleciu stopniowo zaczynały wychodzić z użycia, a okres ich funkcjonowania zamyka się na początku XVI w. – choć pojedyncze siedziby przetrwały aż do XVIII w. Według L. Kajzera wieżowe dwory były elementem symboliki stanu rycerskiego i powstały oraz kształtowały się wraz z innymi jego wyznacznikami. Kastellolodzy szacują, że małych gródków rycerskich, „obronnych dworów” (drewnianych zamków) było w Polsce ok. 10 razy więcej niż murowanych dużych założeń zamkowych, wznoszonych przez zamożniejszych feudałów. W XIV w. były to już obiekty bardzo popularne i licznie występujące w krajobrazie kulturowym polskiego średniowiecza.

Stan i wyniki badań

Obiekt był badany sondażowo w 1971 r. przez Z. Bagniewskiego. Prace wykopaliskowe pozwoliły określić chronologię zabytku na koniec XIII (?), XIV i XV w.

Dzięki badaniom archeologicznym, przeprowadzanym w całym kraju, posiadamy wiedzę na temat tego jak wyglądały i jak budowano średniowieczne, drewniano-ziemne, obronne siedziby, które ze względu na ich nieduże rozmiary określa się też jako gródki lub dwory rycerskie, a nawet jako „drewniane zameczki”. Na lokalizację gródków preferowano miejsca o stałym dostępie do wody i z natury obronne. Gródki lokowano najczęściej na obszarach podmokłych, łąkowo-bagiennych w bezpośrednim sąsiedztwie niedużych cieków rzecznych, co zapewniało dostęp do wody i ograniczało dojście do obiektu, a przez to zwiększało jego obronność. Obiekt w miejscowości Woskowice Małe jest tu dobrym przykładem. Niektóre gródki wznoszono na niewysokich wzgórzach-pagórkach dominujących nad okolicą lub na wyniesionych cyplach teras nadrzecznych. Zdaniem J. Kaźmierczyka lokalizacja poszczególnych gródków stożkowatych na Śląsku w dużym stopniu związana jest z przebiegiem granic poszczególnych księstw.

Generalizując, „klasyczny” tzw. gródek rycerski był relatywnie niedużą, skromną siedzibą i de facto był bardzo prostym założeniem obronnym, tak jak obiekt w Woskowicach Małych. Posiadał solidną drewnianą wieżę rezydencjonalno-obronną, wybudowaną w technice zrębowej, a posadowioną na sztucznie usypanym kopcu-nasypie. Kopiec ziemny z wieżą otoczony był szeroką fosą, którą wydrążano w trakcie wznoszenia nasypu. Usypanie kopca z jednej strony, czyniło założenie bardziej niedostępnym i w związku z tym zwiększało jego obronność, a z drugiej strony, niejednokrotnie było konieczne i służyło odizolowaniu siedziby-dworu od podmokłego podłoża. Wysokość zachowanych kopców wynosi zazwyczaj jedynie kilka metrów, ich podstawy są w planie najczęściej w przybliżeniu koliste lub lekko owalne, znacznie rzadziej czworoboczne, a ich średnice z reguły mieszczą się w przedziale 20-50 m. W przypadku gródków budowanych na pagórkach i cyplach oszczędzano nakładu pracy, ponieważ sztuczny nasyp nie musiał być już wysoki, a fosa niekoniecznie musiała otaczać obiekt – wystarczyło jedynie odciąć go tą przeszkodą od pozostałej części cypla. Uważa się, że wieża, wraz z ewentualnymi towarzyszącymi jej niewielkimi budynkami, otoczona była drewnianą palisadą lub płotem, a sam kopiec wzmacniano np. palami lub faszynowaniem, tak by był jak najbardziej stabilny i odporny na osuwanie się. Gródek tego rodzaju z pewnością posiadał też drewniany most przerzucony nad szeroką fosą. Odkryto również relikty założeń, które były bardziej rozbudowane i nieco większe, np. składały się z dwóch kopców, lub posiadały dodatkowy wał (oryginalnie zapewne drewniano-ziemny) i drugą okalającą całość fosę. Zachowana wieża książęca w Siedlęcinie, pow. jeleniogórski, woj. dolnośląskie jest przykładem takiego rodzaju założenia rezydencjonalno-obronnego w wersji luksusowej i dla zamożnego feudała.

Obiekt dostępny przez cały rok, sezonowo trudno dostępny ze względu na zalewanie najbliższej okolicy i prowadzącej do niego drogi gruntowej.

Oprac. Michał Bugaj, OT NID w Katowicach, 15.12.2017 r.

Bibliografia

  • Bugaj M., Relikty obronnych, drewniano-ziemnych siedzib rycerskich i możnowładczych w krajobrazie rzecznym województwa śląskiego w aspekcie konserwatorskim. Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego 7 (Woda), 169-188. 2015;
  • Gorgolewski W., Tomczak E., Grodziska Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego z lotu ptaka. Katowice 1996;
  • Guerquin B., Zamki w Polsce. Warszawa 1984;
  • Kajzer L., Archeologiczny rodowód dworu. Przemiany siedzib obronno-rezydencjonalnych Polski centralnej w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych. Łódź 1988;
  • Kajzer L., Grodziska średniowieczne i nowożytne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 36, s. 33-43. 1989-1990;
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce. Warszawa 2007;
  • Kamińska J., Grodziska stożkowate śladem posiadłości rycerskich XIII-XIV w., Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 13, s. 43-78. 1966;
  • Kamińska J., Próba podsumowania nowszych badań nad grodziskami stożkowatymi, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna, nr 25, s. 169-177. 1978;
  • Kaźmierczyk J., Z badań nad grodami i miastami wczesnego średniowiecza na Śląsku, Archeologia Polski, t. 10, z. 2, s. 655-700. 1966;
  • Kaźmierczyk J., Macewicz K., Wuszkan S., Studia i materiały do osadnictwa Opolszczyzny wczesnośredniowiecznej, Opole 1977;
  • Marciniak-Kajzer A., Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny. Łódź 2011;
  • Pawłowski A., Jak budowano obronne siedziby rycerskie? Z otchłani wieków, r. 46 (1), s. 75-80. 1980;
  • Tomczak E., Mało znane warownie Górnego Śląska. Katowice 2012.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: grodzisko
  • Chronologia: koniec XIII, XIV i XV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Woskowice Małe
  • Lokalizacja: woj. opolskie, pow. namysłowski, gmina Namysłów - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy