Willa „Lutnia«” powstała w nawiązaniu do istniejącej już zabudowy kurortowej, której charakter wynikał z osobistego zaangażowania właścicieli uzdrowiska oraz istniejącego wówczas ponadregionalnego (międzynarodowego) i łatwo rozpoznawalnego charakteru architektury uzdrowiskowej kształtowanej w oparciu bądź nawiązaniu do tzw. stylu alpejskiego.

Historia

Data budowy willi „Lutnia” nie została dotychczas jednoznacznie ustalona. Przez różnych autorów datowana jest na koniec XIX wieku bądź pierwszej ćwierci XX wieku. Natomiast A. Kwilecki, autor monografii o rodzinie Załuskich, podaje 1905 rok jako datę wzniesienia budynku. Willa powstała w okresie intensywnej rozbudowy uzdrowiska, gdy jego dyrektorem administracyjnym był Jan Mazurkiewicz. W tym czasie obok willi „Lutnia” na potrzeby uzdrowiska Załuscy wznieśli także inne pensjonaty i wille m. in.: „Zalesie” (1905 r.), „Zofiówka” (1907 r.), „Pod Jodłą” (1908 r.). Przy budowie wymienionych obiektów pracowali miejscowi cieśle. Nie jest znany autor projektu willi. Datę budowy willi w pocz. XX wieku, potwierdza podkolorowana pocztówka przedstawiająca przedmiotowy obiekt z dopisaną ręcznie datą 8-6-1907, opisana „Iwonicz Willa „Lutnia”. Nie zostało dotychczas ustalone jak długo Załuscy pozostawali właścicielami willi. Jest bardzo prawdopodobne, że sprzedali ją w okresie kryzysu na przełomie lat 20. i 30. XX wieku Byli wówczas zadłużeni na ogromne kwoty, sprzedając lub oddając wierzycielom m. in.: budynek sanatoryjny „Excelsior” oraz wille „Zofiówka”, „Akacja”, „Pod Górą” i „Dom Biały”. Być może budynek został zakupiony przez bliżej nieznanego L. Grossa. Po II wojnie światowej uzdrowisko zostało znacjonalizowane, obiekt funkcjonował jako dom wczasowy „Lutnia”, a następnie jako ośrodek szkoleniowo-wypoczynkowy. Od lat 90. (?) XX wieku do 2021 roku budynek stanowił współwłasność poczty polskiej w udziale 60% oraz operatora telekomunikacyjnego w udziale 40%. W 2021 roku budynek nabyli prywatni właściciele. Od około 2000 roku do chwili obecnej obiekt pozostaje nieużytkowany. 

Opis

Willa „Lutnia” położona jest przy Al. Słonecznej, po wschodniej stronie ulicy. elewacją frontową skierowaną do ulicy. Usytuowana jest w dolinie potoku Iwoniczanka (płynącego po drugiej stronie ulicy), na wypłaszczeniu terenu opadającego stosunkowo stromym zboczem w kierunku potoku. Na działce, za willą znajduje się budynek dawnej stołówki skomunikowany z willą łącznikiem. Budynek położony jest w sąsiedztwie innych zabudowań uzdrowiskowych – willi tzw. „Dyrektorówki” oraz pensjonatu „Trzy Lilie”.

Budynek wzniesiony jest na planie prostokąta z niewielkimi ryzalitami przy dłuższych elewacjach; na kamiennej podmurówce tworzącej część cokołową. Jest to budynek drewniany o konstrukcji zrębowej łączonej na jaskółczy ogon, oszalowany deskami w pionie. Budynek jest dwukondygnacyjny z dodatkową kondygnacją mieszkalną w strychu części bocznych – ryzalitowych. Willa zestawiona jest z trzech zasadniczych prostokątnych graniastosłupów, z których dwa boczne są prostopadłe do środkowego i nieco wysunięte w formie ryzalitów przed lico ściany środkowej bryły. Od strony elewacji ogrodowej (wsch.) ryzality są węższe i jednocześnie głębsze – w zasadzie są to piętrowe przybudówki przekryte odrębnymi dachami dwuspadowymi. Na osiach środkowych elewacji frontowej i tylnej oraz bocznych znajdują się otwory wejściowe do budynku. Na osi bryły środkowej od zach. główne wejście do budynku zaakcentowane zostało  nadwieszonym na dekoracyjnych kroksztynach balkonem-gankiem, nad którym wsparte na dwóch słupach zadaszenie z trójkątnym, oszalowanym szczytem. Ponad wejściami bocznymi, w drugiej kondygnacji zachowały się pozostałości nieistniejących już dwukondygnacyjnych ganków/ryzalitów w formie zadaszenia z trójkątnym, oszalowanym szczytem wspartym na kroksztynach. 

Dachy nad głównymi bryłami budynku stosunkowo strome, dwuspadowe, nad częścią środkową usytuowane kalenicowo do ulicy, nad częściami bocznymi szczytowo. Pokrycie dachów stanowi blacha łączona na rąbek stojący. Zadaszenia nad wejściami do budynku dwuspadowe. Szczyty ryzalitów elewacji zach. i zadaszeń nad otworami drzwiowymi szalowane są deskami w pionie u dołu ozdobnie wyrzynanymi. Taką samą dekorację mają krótkie deski „fryzu” wieńczące drugą kondygnację w elewacjach północnej i południowej. Ściany pomiędzy piętrami wydzielone są prostymi okapnikami obiegającymi budynek dookoła na wysokości nadokiennika parteru i podokiennika piętra. Okna w większości są dwudzielne z wydatnym ślemieniem górnym, sześciokwaterowe, w dekoracyjnych obramieniach z dwiema parami potrójnych żłobkowań. Wnętrze ma dwa szeregi pomieszczeń rozdzielonych korytarzem (układ dwutraktowy z korytarzem pośrodku), z odrębnymi pomieszczeniami dla klatek schodowych w obu poprzecznych, zryzalitowanych częściach bocznych.

Zabytek dostępny z zewnątrz, spoza terenu posesji.

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 03.12.2025 r.