Zamek Królewski, Warszawa
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Zamek średniowieczny
Powstanie siedziby książąt mazowieckich na miejscu dzisiejszego Zamku Królewskiego przypisuje się księciu Bolesławowi II (1294 -1313). Miasto Warszawa założone zostało zapewne na przełomie XIII i XIV wieku. W końcu XIII wieku na cyplu lewego brzegu Wisły, w południowo-wschodniej części średniowiecznego miasta powstał drewniano ziemny gród kasztelański. Gród oddzielono od miasta umocnieniami drewniano-ziemnymi i fosą.

Do połowy XIV wieku Warszawa wyrosła na znaczący ośrodek władzy książęcej. Jej korzystne położenie a zwłaszcza bezpieczeństwo sprzyjało rozwojowi. Za czasów następcy Bolesława II - Kazimierza I Trojdanowicza, w latach 1350-1355 wydzielone zostało, w obrębie dzielnicy czerskiej, księstwo warszawskie i książę osiadł w Warszawie. Wraz z nim skupiło się tu sądownictwo i administracja.
Od 1350 roku wokół miasta powstawała linia murów miejskich, a zamek posiadał wspólny z miastem system obronny. Najstarszym budynkiem ceglanym grodu książęcego, zachowanym do dziś w swojej części piwnicznej i parterowej, jest Wieża Wielka. Badacze przyjmują, że powstała około połowy XIV wieku. Czworoboczna, na planie kwadratu o boku 12,5 m, posadowiona na kamiennym fundamencie ceglana wieża była potężną, czterokondygnacyjną budowlą wzmocnioną skarpami. Pełniła rolę stołpu.
W roku 1413 książę mazowiecki Janusz I Starszy przeniósł stolicę Księstwa Mazowieckiego z Czerska do Warszawy. Za jego czasów zamek uzyskał pełną gotycką formę. W latach 1407-1410 powstał ceglany dom książęcy zwany Domem Wielkim (Curia Maior). Był to trzykondygnacyjny jednotraktowy pałac. Na piętrze znajdowały się: sala reprezentacyjna, apartament księcia, apartament gościnny i dansker. Na parterze była sala sądowa, w której od końca XV wieku do roku 1526 obradował sejm mazowiecki. W pierwszej połowie XV wieku powstał kompleks budynków Curia Minor (Dom Mniejszy) zwany „Ogródkiem”.

Rezydencja królewska
Dzielnica mazowiecka, rządzona była przez dynastię Piastów mazowieckich i była lennem królów polskich. Do Królestwa Polskiego jeszcze wówczas nie należała. Dopiero w 1526 roku Zygmunt I Stary objął Mazowsze jako spadek po wygaśnięciu linii książąt mazowieckich. Na sejmie koronnym w Piotrkowie w 1529 roku potwierdzono inkorporację Mazowsza do korony. W tym czasie scena polityczna kraju przeniosła się na tereny północne i wschodnie. Od 1559 roku król przestał rezydować w Krakowie a w roku 1568 król Zygmunt II August wraz z całym dworem zamieszkał w Warszawie.
Zamek wymagał przebudowano na rezydencję królewską i siedzibę urzędów centralnych w zgodzie z nowymi trendami stylistycznymi. Przebudową (1568-1572), w wyniku której zamek zyskał  zwartą trójskrzydłową formę łączącą cechy stylistyczne gotyku i renesansu, zajął się włosko-polski architekt Giovanni Battista di Quadro z Lugano oraz przybyły ze Śląska Jakub Parr.
Na północ od Domu Wielkiego powstał Nowy Dom, dwutraktowy budynek będący prywatnym apartamentem króla. Na pierwszym piętrze znalazła się królewska sypialnia, jadalnia i sień a prowadziła do nich zewnętrzna okrągła klatka schodowa. Wybudowano też wieżę zwaną Altaną. Łaźnia i kuchnia posiadały wodę z wodociągu miejskiego. W Nowym Domu mieszkała straż królewska. Dom Wielki przebudowano na potrzeby gmachu sejmowego. Powstały dwie wielkie sale połączone schodami: Izba Poselska w przyziemiu i Senacka na piętrze. Obie izby wyposażono w piece, dębowe podłogi a sala Senacka otrzymała kasetonowy strop. W Domu Mniejszym zorganizowano dużą jadalnię i domową kaplicę, a za murem zaprojektowano ogród.

Przyjmuje się, że wazowską przebudowę zamku rozpoczęto około roku 1600 pod kierunkiem włoskich architektów: Giovannego Trevano, Constante Tencalla, Giacomo Rodondo, Paolo de la Corte oraz przybyłego z Rzymu w roku 1614 Mateo Castello. Starsze zabudowania dostosowano do nowych funkcji państwowych i publicznych nadając im obowiązujący kostium stylistyczny. Zabudowania średniowieczne i z czasów Zygmunta Augusta położone wzdłuż skarpy zostały włączone w pięcioskrzydłowy, nieregularny gmach otaczający dziedziniec wewnętrzny. Powstały trzy nowe skrzydła o wczesnobarokowej monumentalnej stylistyce: skrzydło frontowe (od strony zachodniej z potężną Wieżą Zegarową i przejazdem bramnym na osi), skrzydło północne z Bramą Senatorską i skrzydło północno-wschodnie.
W dwupiętrowym domu północnym mieściły się pokoje dziecięce, kaplica i inne pokoje prywatne. Apartamenty królewskie umieszczono od strony Wisły, w najbardziej zacisznej części zamku w dawnym jagiellońskim Nowym Domu. Wjazd prowadził prawdopodobnie przez Bramę Grodzką w skrzydle południowym. Oś główna założenia przebiegała z Dziedzińca Przedniego przez przejazd w Wieży Zegarowej na Dziedziniec Wielki zakończony wieżą zwana Władysławowską, w której mieściła się klatka schodowa. Dziedziniec Przedni (obecny Plac Zamkowy) oddzielały od miasta budynki gospodarcze: kuchnia, apteka i wozownie ze stajniami.
W latach 1621 - 1627 rozpoczęto budowę nowożytnych obwarowań zamku. Wybudowano od strony Wisły mur kurtynowy z bastionami.
Przez nastepne ponad 100 lat zmiany dotyczyły głównie wystroju architektonicznego oraz dostosowanych do mody i wymagań dekoracji wnętrz. Władysław IV, król Polski w latach 1632 -1648, aby uczcić pamięć ojca Zygmunta III ufundował marmurową kolumnę z posągiem (zwaną Kolumną Zygmunta) stojącą na Dziedzińcu Przednim , której autorami byli Clemente Mollego i Constante Tencalli. Za czasów panowania Władysława IV (1632 - 1648) i Jana II Kazimierza (1648 - 1668), apartamenty otrzymały bogaty barokowy wystrój. Powstał wtedy Pokój Marmurowy. Zaprojektowane przez Giovanniego Battistę Gisleniego reprezentacyjne wnętrze, miało olśniewać gości czekających w antykamerze na audiencję królewską. W skrzydle południowym powstał przed rokiem 1637 królewski teatr.

Najazd szwedzki w 1656 roku spowodował kompletną dewastację zamku. Opuszczony przez rodzinę królewską został splądrowany. Wywieziono większość cennych przedmiotów, wystroju i detalu architektonicznego, a apartamenty przystosowano na potrzeby koszar i szpitala wojskowego Zamek nie nadawał się do zamieszkania. W tej sytuacji do 1670 roku rezydencją królewską stał się Zamek Ujazdowski. Również Jan III Sobieski (1674-1696) nie osiadł na Zamku. Jego siedzibą stał się pałac w Wilanowie, a dla królów saskich (Augusta II Mocnego 1697 -1733 i Augusta III Sasa 1733-1763) rezydencję stanowił Pałac Saski.
Niewielkie prowadzone w tym czasie prace sprowadzały się do pilnych remontów zabezpieczających oraz stopniowego oddzielania części prywatnych (w północnym i wschodnim skrzydle) od sal pełniących funkcje państwowe i publiczne (w skrzydłach południowym i zachodnim). Plany wielkiej przebudowy zamku w czasach Augusta II nie powiodły się. Zamek w latach 30. XVIII wieku nie odpowiadał potrzebom reprezentacyjnym siedziby królewskiej. Pożar w 1732 roku dopełnił dzieła destrukcji. W latach 1741 - 1746 August III przeprowadził remont, który ukształtował nową bryłę zamku a zwłaszcza elewację od strony Wisły. Przebudowę prowadził Gaetano Chiaveri, późnobarokowy włoski architekt projektujący w stylu saskiego rokoko.

Po kolejnym pożarze w 1767 król Stanisław August Poniatowski przystąpił do remontu zamku z zamiarem przywrócenia mu świetności i funkcji stałej siedziby władcy. Za panowanie ostatniego polskiego monarchy (1764 -1795), pod kierunkiem Jakuba Fontany, Dominika Merliniego, Jana Chrystiana Kamsetzera przebudowano częściowo zamek w stylu klasycyzmu. Wystrojem wnętrz zajęli się Andre Lebrun , Marcello Baciarelli i Bernardo Belotto (Canaletto). Wielkie plany monarchy rozbudowy zamku musiały ulec zmianie. Wybudowano gmach Biblioteki Królewskiej (1778 - 1782) oraz odbudowano zniszczone w pożarze skrzydło południowe. Urządzono reprezentacyjny Apartament Wielki do którego włączono Pokój Marmurowy, zmieniono Pokój Audiencjonalny, Salę Prospektową, Salę Asamblową oraz wystrój Kaplicy i Sypialni. Powstała Sala Tronowa, Przedpokój Senatorski i Gabinet Monarchów Europejskich. W latach 1788 -1794 obradował tu Sejm Wielki, w czasie którego w roku 1971 uchwalono Konstytucję 3 maja.

Po III rozbiorze
Kres świetności zamku przypadł na rok 1795 kiedy, po trzecim rozbiorze Polski, zamek stał się jedną z wielu siedzib króla Fryderyka Wilhelma III, a później siedzibą namiestników carskich. W czasach Królestwa Polskiego powstał ambitny plan przebudowy zamku i jego otoczenia. Zrealizowano ukształtowanie Placu Zamkowego i budowę tzw. Arkad Kubickiego od strony Wisły. Po powstaniu styczniowym znaczenie zamku spadło jeszcze bardziej. W trakcie I wojny światowej, w 1915 roku, rosyjski generał gubernator opuścił zamek a jego miejsce zajął generał pruski. Pieczę nad zamkiem objęło Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Kuratorem został najpierw Kazimierz Skórewicz a następnie Adolf Szyszko-Bohusz. Zamek przekazano do użytku Naczelnika Państwa. Rozpoczęto prace inwentaryzacyjne, konserwatorskie i remontowe. Od 1927 do 6 września 1939 roku był siedzibą i rezydencją prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego. Ponownie stał się miejscem najważniejszych uroczystości państwowych. Zamek pełnił też funkcje muzealne a od początku lat 20 . XX wieku mieściła się tu Dyrekcja Państwowych Zbiorów Sztuki. 6 IX 1939 roku ewakuowano urzędy państwowe. 10 dni później zamek został zbombardowany. Muzealnicy i konserwatorzy ze Stanisławem Lorentzem na czele zabezpieczyli część archiwów i cenniejszego wyposażenia. Po upadku powstania warszawskiego, 25 października 1944 roku zamek został wysadzony w powietrze.

Odbudowa
W czerwcu 1945 roku w Biurze Odbudowy Stolicy powołano Pracownię Odbudowy Zamku. Kontrowersje na temat odbudowy zamku i Starego Miasta wzbudzały wiele dyskusji w środowisku konserwatorskim. Ostatecznie zwyciężyły poglądy ówczesnego generalnego konserwatora zabytków, prof. Jana Zachwatowicza. 25 X 1949 roku Sejm RP podjął uchwałę o odbudowie zamku z przeznaczeniem go na siedzibę najwyższych władz państwowych oraz Pałac Kultury Polskiej. Do odbudowy nie doszło z przyczyn politycznych. Dopiero w 22 lata później, w styczniu 1971 roku powrócono do tej idei i podjęto decyzje, które skutkowały odbudową zabytku.
Odbudowa, jako przejaw potrzeby posiadania symbolu własnej państwowości, do 1980 roku, finansowana była dzięki darom (finansowym i rzeczowym) Polaków w Polsce i na świecie. 5 XI 1979 roku Rada Ministrów powołała Zamek Królewski w Warszawie - Pomnik Historii i Kultury Narodowej. Oddany do użytku w 1984 roku, pełni dzisiaj przede wszystkim rolę muzeum. Jest też miejscem wielu uroczystości państwowych.

Wpis do rejestru zabytków
Zamek wpisano do rejestru zabytków decyzją z dn. 1.07.1965 r. pod nr 620. 2I X 1980 roku Stare Miasto wraz z Zamkiem Królewskim zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Oprac. I. Malawska

Informacje ogólne

  • Rodzaj: zamek
  • Chronologia: odbudowa 1971 -1984
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: plac Zamkowy 4, Warszawa
  • Lokalizacja: woj. mazowieckie, pow. Warszawa, gmina Warszawa
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy