Historia

Gmina żydowska w Tykocinie powstała w 1522 roku na mocy przywileju nadanego przez Alberta Gasztołda, pozwalającego na osiedlenie się w mieście dziesięciu żydowskim rodzinom. W 1536 roku Gasztołd uwolnił gminę żydowską spod jurysdykcji starostów miejskich i przekazał całość praw w ręce zarządu kahału. Murowana synagoga została wzniesiona w 1642 roku w miejscu drewnianej bożnicy w centrum dzielnicy żydowskiej Kaczorowo, w czasie największego rozwoju miasta. Wokół synagogi skupiły się budynki związane z administracją, sądownictwem i szkolnictwem gminy. W budynku synagogi działała szkółka krawiecka i szkółka kahalna. Budynek synagogi, początkowo renesansowy z pogrążonym dachem i attyką, w połowie XVIII wieku zapewne po pożarze miasta został znacznie przebudowany. Budowla otrzymała dach mansardowy, nowe sklepienie i zapewne basztę w narożniku północno-zachodnim. Generalny remont bożnicy przeprowadzono w latach 40. XIX wieku. W XIX wieku pomalowano również wnętrze świątyni. Podczas II wojny światowej budowla została zniszczona, ograbiona i zamieniona na magazyn. W latach 1945-1947 rozebrano babińce, a do 1957 roku we wnętrzu magazynowano nawozy sztuczne. W latach 70. XX wieku budynek odrestaurowano i od 1976 roku synagoga pełni funkcję muzealną. Remontowana na początku XXI wieku.

Opis

Synagoga usytuowana w zachodniej części miasta, w południowej pierzei ul. Piłsudskiego i wschodniej pierzei ul. Koziej. Fasadą skierowana na północ. Orientowana. Renesansowo-barokowa. Murowana z cegły, tynkowana. Budynek założony na rzucie prostokąta. Korpus główny bożnicy dziewięciopolowy, na rzucie kwadratowym z dobudówkami na całej długości korpusu od południa i zachodu, w których mieściły się sale dla kobiet. Od północy usytuowany przedsionek, w narożniku od zachodu - baszta, kwadratowa w przyziemiu z dostawioną w jej wschodnim narożniku półkolistą wieżyczką mieszczącą klatkę schodową. Prostopadłościenny korpus główny nakryty jest dachem mansardowym, parterowe dobudówki nakryte dachami pulpitowymi. Trójkondygnacyjna, w wyższych partiach ośmioboczna wieżyczka nakryta jest dachem namiotowym.

Elewacje: północna, południowa i zachodnia trójosiowe z prostokątnymi oknami umieszczonymi w głębokich wnękach zamkniętych odcinkowo, w elewacji wschodniej dwa analogiczne okna i niska skarpa pośrodku. W babińcach okna prostokątne, wielokwaterowe. Jednoprzestrzenne wnętrze nakryte dziewięciopolowym, krzyżowym sklepieniem. Pośrodku architektoniczna bima z wejściami po bokach. Ściany i filary pokryte są fragmentami XIX-wiecznej polichromii z motywem ornamentów roślinnych i wersetów z Tory. Na filarze odkryto fragment pierwotnej XVII-wiecznej polichromii z motywem boniowania. Na ścianie wschodniej Aron ha-kodesz z wnęką do przechowywania zwojów Tory ujętą parą kolumn jońskich, na których ozdobne zwieńczenie zdobione ornamentem roślinnym.

Zabytek dostępny.

Oprac. Joanna Kotyńska-Stetkiewicz, OT NID Białystok, 12-11-2014 r.