Historia

Browar został założony w 1898 roku przez Fryderyka Dauma pod nazwą „Browar Zamkowy Szczytno”. Oficjalnie produkcję piwa rozpoczęto w lutym 1899 roku. Jako pierwsze wzniesiono budynki wzdłuż ul. Bartna Strona. Mieściły się w tu m.in.: warzelnia, fermentownia, lodownia i stajnie. W 1899 roku wyprodukowano w browarze 8 tys. hl piwa. W 1906 roku przejął browar syn Fryderyka – Walter Daum, który przystąpił do rozbudowy i modernizacji zakładu oraz założył kilka przedstawicielstw browaru w okolicznych miejscowościach, m.in.: w Pasymiu, Wielbarku i Rozogach. Przed wybuchem pierwszej wojny światowej produkcja browaru wynosiła 18,5 tys. hl. piwa rocznie. Podczas działań wojennych browar został zniszczony (1914 rok). Odbudowę rozpoczęto jeszcze w trakcie wojny, później systematycznie kontynuowano. Wybudowano m.in. nowy budynek biurowy, willę mieszkalną właścicieli (oba obiekty według projektu architekta Augusta Wieganda), odbudowano i zmodernizowano warzelnię, maszynownię oraz silos, wymieniono także wyposażenie browaru oraz wzniesiono ogrodzenie wraz z zadaszoną bramą wjazdową. Założenie zielni wokół willi zaprojektowała architektka krajobrazu Herta Hammerbacher, która zaprojektowała również grobowiec rodziny Daum. Nowe urządzenia browarniane sprowadzono m.in. z Chemnitz, Wiednia i Lipska. Browar zmonopolizował szczycieński rynek produkcji piwa. Warzono tu kilka gatunków, sprzedawano także lemoniadę i wodę mineralną. Na przełomie lat 20-30. w browarze pracowało 60 pracowników, w kolejnym dziesięcioleciu 80. W 1938 roku produkowano 38 tys. hl. piwa, w 1944 roku 78 tys.

Po śmierci Waltera Dauma w 1940 roku browar przejął jego syn Konrad, który zginął w 1942 roku na froncie wschodnim. Do 1945 roku browarem, poprzez spółkę, zarządzały spadkobierczynie rodziny. Do Daumów należały także browary w Biskupcu i Olsztynie oraz słodownia i palarnia kawy w Malborku. Część zabudowań browaru została zniszczona podczas drugiej wojny światowej, w tym willa właścicieli. Browar upaństwowiono, zakładem zarządzała spółdzielnia „Społem” Związek Gospodarczych Spółdzielni RP. Produkcję wznowiono w 1946 roku. Rok później wyniosła 8 tys. hl. piwa. Odbudowany budynek administracyjny przeznaczono na biura i mieszkanie dyrektora. W 1950 roku browar wszedł w skład Olsztyńskich Zakładów Piwowarskich, przekształconych w Zakłady Przemysłu Piwowarsko – Słodowniczego, w skład którego wchodziły także browary w Biskupcu, Braniewie, Olsztynie i Kętrzynie (później pod wspólną nazwą „Jurand”). W latach 1957-1965 remontowano część budynków produkcyjnych, w latach 80. modernizowano wyposażenie. W browarze produkowano różne gatunki piw. W 1992 roku browar został przekształcony w spółkę akcyjną i następnie sprywatyzowany. W latach 1992-1996 produkowano około 75 tys. hl. piwa rocznie, zatrudniając około 70 pracowników. W 1996 roku browar został wpisany do rejestru zabytków. W 2000 roku zaprzestano produkcji piwa, uruchamiając w jednym z budynków linię rozlewniczą wódek i likierów (2001 r.). W 2016 roku dawny browar ponownie zmienił właścicieli. Obecnie w części historycznych budynków produkuje się wódki i nalewki oraz rozlewa piwa. W 2022 roku przeprowadzono na terenie browaru badania archeologiczne, podczas których zarejestrowano relikty willi właścicieli.

Opis

Zespół zabudowy browaru zlokalizowany jest w narożniku ul. Adama Mickiewicza i ul. Bartna Strona, przy północno-wschodnim brzegu Jeziora Domowego Dużego. Budynek browaru to obiekt kilkubryłowy i wielofunkcyjny. W najstarszej części wybudowany z cegły ceramicznej, częściowo tynkowany, z użyciem form historyzujących (neogotyk). W elewacjach elementami dekoracyjnymi budynku są: pilastry, ceglane fryzy, gzymsy oraz sterczyny. W narożniku północno-wschodnim zespołu znajduje się trzykondygnacyjna, dawna warzelnia z magazynami słodu. Od zachodu do bryły głównej dostawiono bednarnię i lodownię (pierwotnie pełniące m.in. funkcję kuźni). Dachy budynków przekryte są blachą oraz dachówką ceramiczną karpiówką (d. warzelnia, magazyn słodu z silosami). W piwnicach budynku pierwotnie mieściła się leżakownia, na wyższych kondygnacjach fermentownia. Zachowała się częściowo historyczna stolarka okienna i drzwiowa. W budynku zdemontowano wyposażenie związane z produkcją piwa. W dawnej fermentowni znajdowały się historyczne kadzie (otwarte).

Budynek biurowy został wzniesiony z cegły, na planie prostokąta. Jest to obiekt tynkowany, podpiwniczony, przekryty dachem czterospadowym, kryty dachówką ceramiczną, z wystawkami w połaci dachu. W elewacji południowej znajduje się ganek wejściowy z kolumnami. Stolarka okienna i drzwiowa są współczesne, a otwory okienne w poziomie parteru rozmieszczone w arkadowych niszach. Brama wjazdowa wzniesiona z cegły, na planie prostokąta, tynkowana, z łukowymi przejazdami, które flankują ozdobne lizeny. Wejścia z dekoracyjnymi kratami. Pomiędzy przejazdami wydzielono pomieszczenia. Dach bramy kryty jest dachówką ceramiczną, stolarka okienna historycznie zachowana, drzwi współczesne. W obrębie zespołu browaru (w części południowej) znajdują się także historyczne garaże, nie wpisane do rejestru zabytków. 

Oprac. Adam Płoski, OT NID w Olsztynie, 17.10.2025 r.