Historia

Działka przy ul. 3 Maja 2 w Szczecinku usytuowana jest na terenie, który w średniowieczu i okresie nowożytnym zwano „Schlosskoppel”. Przez stulecia obszar ten służył jako łąki i pastwiska należące do pobliskiego zamku książęcego. W XIX wieku część tego terenu nabył kupiec Huth, który podzielił go na niewielkie parcele z przeznaczeniem na ogrody, a z czasem wzniósł tam szklarnie oraz budynki gospodarcze. Po jego śmierci, w 1899 roku, całą nieruchomość przejęło miasto Szczecinek. Południową część gruntu odsprzedano władzom powiatu szczecineckiego pod budowę nowej siedziby starostwa powiatowego (landratury). Wiele interesujących informacji o kulisach tej inwestycji dostarczają sprawozdania urzędników powiatowych, składane w urzędzie Naczelnego Prezydenta Prowincji Pomorskiej w Szczecinie. Decyzję o wzniesieniu gmachu podjął sejmik powiatowy na posiedzeniu 22 marca 1900 roku. Na sfinansowanie prac zaciągnięto pożyczkę w wysokości 220 000 marek. Według kosztorysów całkowity koszt przedsięwzięcia zamknął się w tej samej kwocie (220 000 marek), z czego 25 000 marek przeznaczono na zakup parceli, a 195 000 marek stanowiło bezpośredni koszt robót budowlanych. Wybór lokalizacji podyktowany był bliskością rynku miejskiego oraz dogodnym układem komunikacyjnym. Istotnym argumentem okazało się również sąsiedztwo placu wyznaczonego pod budowę ewangelickiego kościoła parafialnego (wzniesionego ostatecznie w 1908 roku według projektu wybitnego berlińskiego architekta Oskara Hosfelda).

Projekt szczecineckiej landratury sporządził architekt rządowy (Regierungsbaumeister) Bel z Berlina. Analiza berlińskich książek adresowych pozwala utożsamić go z Maxem Belem, zamieszkałym wówczas przy Linkstrasse 6 w pobliżu Potsdamer Platz. Ze sprawozdań składanych w urzędzie rezydenta Prowincji Pomorskiej wynika, że powierzenie mu tego zadania wynikało z jego bogatego doświadczenia zawodowego – był on autorem projektów kilku innych gmachów starostw. Urzędnicy podkreślali także, że Bel równolegle projektował inny budynek administracji powiatowej. Dzisiejsze badania pozwalają ustalić, że chodziło o urząd powiatowy w Słupsku, którego budowę rozpoczęto w 1902 roku. Prace budowlane w Szczecinku powierzono lokalnemu przedsiębiorstwu mistrza murarskiego Rönfranza (Mauermeister Rönfranz), a nadzór nad nimi sprawował powiatowy inspektor budowlany Kellner. Gmach w stanie surowym ukończono w 1901 roku, natomiast do użytku oddano go w roku 1902.

Historyczna siedziba władz powiatowych stanowiła kompletny zespół architektoniczny. Składał się on z gmachu głównego oraz podwórza gospodarczego po stronie północno-wschodniej. Na podwórzu wzniesiono budynek mieszczący wozownię, stajnie oraz mieszkania służbowe dla woźnicy i gońca. Wschodnią część parceli zajmował ogród, będący wówczas standardowym elementem otoczenia budynków użyteczności publicznej. Całość posesji otoczono ozdobnym ogrodzeniem. Zgodnie z planami funkcjonalnymi, parter budynku przeznaczono na obszerne pomieszczenia Komunalnej Kasy Powiatowej (Kreiskommunalkasse) oraz Powiatowej Kasy Oszczędności (Kreissparkasse). Na pierwszym piętrze ulokowano biura wydziału powiatowego (Kreisausschuss), gabinet landrata, biura inspektoratu podatkowego (Einkommensteuer-Kommission) oraz stanowisko inżyniera ds. budowy dróg powiatowych. Drugie piętro (drugą kondygnację nadziemną) zajmowało prywatne mieszkanie landrata oraz reprezentacyjna sala obrad sejmiku powiatowego wraz z przedsionkiem i garderobą.

Budynek starostwa wzniesiono z drewna sosnowego i częściowo modrzewiowego w konstrukcji zrębowej (o jednoczęściowym zrębie) na kamiennej podmurówce. Na zewnątrz ściany i dachy pobito gontem. Słupową konstrukcję wieży oszalowano deskami. Otwory okienne są w większości prostokątne, zabezpieczone kratami z zadziorami; jedynie w południowej ścianie nawy zastosowano okno koliste. Wnętrze nakrywa płaski strop, a kaplice wydzielono od nawy za pomocą podciągów. Stylistyka gmachu ma charakter eklektyczny z wyraźnymi nawiązaniami do neogotyku, szczególnie widocznymi w partii drugiego piętra. Architekt wprowadził tu również cytaty neoromańskie (kolumienki w oknach elewacji od strony podwórza) oraz elementy stylu rodzimego (Heimatstil), przejawiające się w zastosowaniu dachów naczółkowych i ryglowych facjat. Z kolei gładkie, nieotynkowane elewacje parteru i pierwszego piętra miały – według intencji ówczesnych urzędników – nawiązywać do surowej, holenderskiej architektury ceglanej. Architektura ta niesie za sobą głęboki program ideowy, co czyni obiekt niezwykle interesującym pod względem naukowym. Na przełomie XIX i XX wieku kalwińska Holandia była postrzegana przez pruskie elity nie tylko jako kolebka nowoczesnego samorządu, ale też jako ucieleśnienie wartości utożsamianych z tzw. „cnotami pruskimi”. W przeciwieństwie do surowych, urzędowych dolnych kondygnacji, drugie piętro – mieszczące salę sejmiku (reprezentację władzy) oraz prywatne apartamenty landrata – zyskało bogatą oprawę neogotycką. Odwołanie do średniowiecza było manifestem politycznym, wyróżniającym Szczecinek na tle ówczesnych trendów. W okresie wilhelmińskim przy budowie urzędów dominował bowiem neobarok oraz renesans północnoeuropejski (zwany renesansem niemieckim). Wybór ten doskonale odzwierciedla poglądy Eckharta von Bonina, który sprawował urząd landrata szczecineckiego w latach 1899–1912. Jako deputowany do parlamentu niemieckiego i członek Pruskiej Partii Wolnokonserwatywnej (Freikonservative Partei), reprezentował on środowisko stricte protestanckie, cechujące się pruskim partykularyzmem, sceptycyzmem wobec głębokiej integracji zjednoczonych Niemiec oraz dystansem do ówczesnych dynamicznych przemian społeczno-narodowych.

Powojenna historia budynku pozostaje słabo rozpoznana. Wiadomo, że od 1963 roku w gmachu przy ul. 3 Maja mieści się szkoła muzyczna. Analiza zachowanej tkanki architektonicznej oraz ikonografii dowodzi, że zewnętrzna bryła dawnej landratury przetrwała do dziś w stanie bliskim ideałowi. Oryginalny układ reprezentuje bryła budynku, forma dachu, ryglowe facjaty, lukarny, kominy, artykulacja elewacji oraz detal architektoniczny. W drugiej połowie XX wieku doszło jednak do kilku niefortunnych przekształceń: po 1945 roku przy wielobocznym ryzalicie rozebrano drewnianą werandę poprzedzającą boczne wejście i wykuto nowe wejście do piwnicy, skuto herb Szczecinka, który znajdował się w środkowej blendzie zachodniego szczytu, przeprowadzono naprawy tynków w płycinach drugiego piętra oraz wstawiono nowe kraty w oknach parteru, rozebrano ozdobne, historyczne ogrodzenie parceli, a na terenie posesji dobudowano dodatkowe garaże. Podczas modernizacji obiektu przeprowadzonej w 2017 roku w narożu obu skrzydeł (od strony podwórza gospodarczego) dobudowano nowoczesny, szklany aneks mieszczący klatkę schodową oraz windę. Niestety, w trakcie tych prac usunięto większość cennej, zabytkowej stolarki otworowej.

Opis

Gmach dawnego starostwa powiatowego w Szczecinku usytuowany jest na południe od historycznego starego miasta. Znajduje się w malowniczej dzielnicy nad brzegiem jeziora Trzesiecko, zdominowanej przez wolnostojącą zabudowę zatopioną w zieleni. W bliskim sąsiedztwie gmachu rozciąga się rozległe założenie zamkowo-parkowe, które jeszcze na początku XVII wieku służyło jako rezydencja książęca. Od strony północnej nad dawną siedzibą powiatu dominuje okazały, wzniesiony w 1908 roku Kościół parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (pierwotnie ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki). Sam budynek starostwa jest obiektem wolnostojącym, otoczonym niezabudowanym terenem, na którym dawniej znajdował się ogród urzędowy. Po północno-wschodniej stronie kompleksu zachował się dawny budynek inwentarski.

Dwuosobowy gmach zaprojektowano na planie zbliżonym do litery „L”. Jego regularny rzut wzbogacono licznymi ryzalitami prostokątnymi oraz jednym ryzalitem wielobocznym, wkomponowanym w naroże zachodniego ryzalitu prostokątnego. Od strony zachodniej do budynku przylega niewielki ganek wejściowy. Bryłę obiektu ukształtowano w sposób niezwykle malowniczy i zróżnicowany pod względem wysokości. Składa się ona z dwóch wyraźnie wydzielonych części: południowej – większej i wyższej, północnej – mniejszej oraz niższej. Piętrowy gmach z licznymi facjatami nakryto osobnymi dachami o odmiennych formach i zróżnicowanym poziomie kalenic. Ryzality oraz ryglowe facjaty wieńczą dachy dwuspadowe z naczółkami. Z kolei stylizowany na wieżę ryzalit wieloboczny nakryto hełmem w formie ostrosłupa. Nad gankiem wejściowym oraz nad piętrowym ryzalitem południowym urządzono tarasy. Elewację południową na poziomie drugiej kondygnacji wzbogaca dodatkowo wiszący balkon połączony z wykuszem, oparty na masywnych, ceglanych wspornikach. Warto dodać, że pierwotnie wejście boczne w ryzalicie wielobocznym było poprzedzone drewnianą werandą.

Projektant w bardzo oryginalny sposób rozwiązał dekorację nietynkowanych, ceglanych elewacji, operując silnym kontrastem architektonicznym. Parter i pierwsze piętro całkowicie pozbawiono wertykalnych czy horyzontalnych podziałów – ich gładkie, surowe lico ożywiają wyłącznie otwory okienne. W przeciwieństwie do nich, drugie piętro zyskało niezwykle bogatą, dekoracyjną oprawę. Mur urozmaicono tam skomplikowanym, fantazyjnym układem płycin i pasów, które bezpośrednio nawiązują do blendowania charakterystycznego dla monumentalnych budowli późnogotyckich. Południową część elewacji zachodniej zwieńczono kunsztownym szczytem o wklęsło-wypukłym obrysie i ujęto szeregiem masywnych lizen. Szczyt oraz znajdującą się poniżej płaszczyznę ścian podzielono smukłymi półkolumnami, które stylizowano na gotyckie służki. Część z nich wyróżniono poprzez nadanie im dekoracyjnej faktury przypominającej plecionkę. Mniejszy, lecz opracowany w identyczny sposób szczyt stanowi zwieńczenie wykusza w elewacji południowej.

Malowniczość i ekspresję najwyższej kondygnacji podkreślono poprzez zróżnicowanie wielkości oraz form okien. W partii południowo-zachodniej wyróżniają się wysokie, dwukondygnacyjne okna zwieńczone oculusami, które doświetlają dawną salę posiedzeń sejmiku powiatowego (obecną aulę). Z kolei otwory okienne w wieży zamknięto dekoracyjnymi łukami w ośli grzbiet. Ciekawy detal wprowadzono na drugiej kondygnacji elewacji wschodniej (podwórzowej) w skrzydle północnym – rytmizują ją duże, pełnołukowe otwory oparte na kolumnach stylizowanych na architekturę romańską lub przedromańską. W elewacji zachodniej, bezpośrednio nad gankiem, zamontowano okazałe maszty flagowe. Pierwotnie w jednej z blend szczytu zachodniego widniał reprezentacyjny herb Szczecinka z głową gryfa zwieńczoną koroną książęcą, co miało podkreślać historyczny status miasta jako ośrodka książęcego. Choć zewnętrzny herb został skuty, identyczne przedstawienie heraldyczne przetrwało do dziś na witrażu w dawnej sali sejmiku.

Wnętrza budynku charakteryzują się czytelnym, dwu- i półtraktowym układem z centralnie przebiegającym korytarzem. Do naszych czasów częściowo przetrwał oryginalny, historyczny wystrój i wyposażenie. Najbardziej spektakularnym pomieszczeniem jest dawna sala posiedzeń sejmiku powiatowego (obecnie aula szkolna), usytuowana na drugim piętrze. Ta przestrzenna sala, znakomicie doświetlona dwukondygnacyjnymi oknami, nakryta jest neogotyckim stropem belkowym, który stylizowano na otwartą, dekoracyjną więźbę dachową. W oknach auli zachowały się oryginalne witraże przedstawiające herby miast wchodzących w skład dawnego powiatu szczecineckiego. W gmachu przetrwała również reprezentacyjna sień wejściowa wraz z okazałą klatką schodową. Na szczególną uwagę zasługuje też wysoki stopień zachowania zabytkowej, rzemieślniczej stolarki drzwiowej oraz oryginalnych, kutych balustrad schodowych.

W 2026 roku Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia im. Oskara Kolberga w Szczecinku otrzymała nagrodę Zabytek Zadbany za wykonane na podstawie starannych badań kompleksowe prace budowlane i konserwatorskie w siedzibie szkoły, które pozwoliły na wydobycie i zachowanie wysokich walorów architektonicznych i artystycznych budynku.

Oprac. Radosław Walkiewicz, 26.09.2018 r., akt. 26.08.2026 r.