Zespół klasztorny Bazylianów, ob. Monaster Zwiastowania Najświętszej Marii Panny, muzeum, Supraśl
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół klasztorny Bazylianów, ob. Monaster Zwiastowania Najświętszej Marii Panny, muzeum

Supraśl

photo

Niezwykle cenny zespół monasterski ze zrekonstruowaną cerkwią Zwiastowania NMP, jedyną w Polsce świątynią obronną łączącą w sobie cechy gotyku i architektury bizantyńskiej. Zachowana efektowna barokowa kompozycja przestrzenna założenia klasztornego z Pałacem Archimandrytów, piękną barokową bramą-dzwonnicą i zabudowaniami klasztornymi. W XVII i XVIII w. silny i znaczący klasztor prowadzący ożywioną działalność oświatową i kulturalną. Działała tu oficyna wydawnicza i drukarnia, z której wychodziły pierwsze polskie wydania dzieł z epoki Oświecenia, księgi religijne, czasopisma, kalendarze.

Historia

W 1498 r. Aleksander Chodkiewicz sprowadził z Ławry Pieczerskiej do Gródka mnichów reguły Bazylego Wielkiego, którzy w 1500 r. przenieśli się do uroczyska Suchy Grąd nad rzeką Supraśl. Pierwszą budowlą klasztorną była niewielka drewniana cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty (1501). Budowę murowanej cerkwi pw. Zwiastowania NMP ukończono w 1511 r. Bizantyńsko-gotycka świątynia wzniesiona została na rzucie prostokąta, trójnawowa, z trójbocznie zamkniętą apsydą, z czterema cylindrycznymi wieżami narożnymi. Halowe wnętrze zwieńczone było kopulą wspartą na czterech filarach. W poł. XVI w. ściany pokryto bizantyńskimi freskami autorstwa serbskiego malarza Nektarija. W 1603 r. klasztor supraski przystąpił do obrządku unickiego. Po początkowym upadku zakonu wynikającym ze sporów w sprawie przystąpienia do unii, w XVII w. nastąpił rozkwit i rozbudowa klasztoru. Wyposażona została cerkiew Zwiastowania NMP, do której wykonano w Gdańsku ikonostas i ołtarze. W latach 1635-1655 wzniesiono Pałac Archimandrytów, w 1697 r. zbudowano barokową bramę-dzwonnicę, która spłonęła w 1702 r., odbudowana w 1752 r. W 1755 r. rozpoczęto budowę korpusu z pd. strony klasztoru. Ostatnią budowlą wzniesioną przez bazylianów w 1764 r. było pn.-zach. skrzydło klasztoru. Po trzecim rozbiorze klasztor przejęli Prusacy, następnie rząd carski. Skonfiskowany klasztor utracił znaczenie. W XIX w. Pałac Archimandrytów (w latach 1807-1833 szpital wojskowy) i wsch. część południowego skrzydła klasztoru dzierżawił (od 1834), a następnie kupił (1883) W. F. Zachert, który urządził w nich fabrykę sukienniczą. Podupadła cerkiew Zwiastowania NMP nie była użytkowana, więc w 1890 r. zbudowano małą cerkiew pw. św. Jana Teologa. Większość budynków klasztornych nie miała dachów, zniszczone było ogrodzenie. Remonty przeprowadzone w latach 80. XIX w. doprowadziły budynki do należytego stanu. W 1915 r. mnisi uciekając przed Niemcami opuścili klasztor. W 1918 r. klasztor przeszedł pod Zarząd Dóbr Państwowych, a cerkiew otrzymał Kościół katolicki. W budynkach klasztornych umieszczono ośrodek wychowawczy prowadzony przez Salezjanów. W latach 1939-1941 stacjonujące w klasztorze wojsko sowieckie zniszczyło wyposażenie cerkwi Zwiastowania NMP. Niemcy urządzili w świątyni magazyn, a w 1944 r. cerkiew wysadzili, a budynki klasztorne spalili. W latach 50. XX w. w zabudowaniach klasztornych działała szkoła mechanizacji rolnictwa. W 1984 r. zaczęto odbudowę cerkwi Zwiastowania, a w 1996 r. klasztor przyznano Cerkwi prawosławnej.

Opis

Monaster usytuowany w pn.-wsch. części miasta, pomiędzy ul. Piłsudskiego, Klasztorną a rzeką Supraśl, od pd. graniczy z ogrodem włoskim. Założenie klasztorne, Pałac Archimandrytów, brama-dzwonnica, budynki klasztorne - barokowe, cerkiew św. Jana Teologa - eklektyczna, cerkiew pw. Zwiastowania NMP zrekonstruowana, gotycko-bizantyńska.

Budynki klasztorne usytuowane są wokół prostokątnego dziedzińca, tworząc trzy boki prostokąta otwartego w części pn.-wsch. Całe założenie ogrodzone. Główna oś kompozycyjna przebiega z zach. na wsch. Pośrodku dziedzińca wznosi się orientowana, murowana, gotycko-bizantyńska cerkiew (odbudowywana od 1984) założona na rzucie prostokąta, z węższym prezbiterium, z kopułą nad środkową częścią korpusu i czterema narożnymi wieżami. Od wsch. usytuowany jest Pałac Archimandrytów (1635-1655, rozbudowany XVIII, odb. 1959-1972) z trójkondygnacyjnym korpusem głównym, z dwoma silnie występującymi od wsch. ryzalitami, pomiędzy którymi trójarkadowa loggia. Skrzydła boczne pałacu dwukondygnacyjne. Od pd. dziedziniec ujmuje długi budynek klasztorny (1755, d. cele mnichów), który połączony jest z pawilonem zamykającym dziedziniec od zach. (d. dom gościnny). Budynek złożony z pięciu dwukondygnacyjnych, zryzalitowanych pawilonów krytych oddzielnymi dachami. Po przeciwnej stronie bramy usytuowany dwukondygnacyjny budynek klasztorny (1764) połączony od wsch. z cerkwią pw. św. Jana Teologa. Na osi ciągu zach. usytuowana barokowa brama-dzwonnica (1697, odb. 1752) połączona murem ogrodzeniowym z budynkami klasztornymi.

Monaster dostępny z zewnątrz, w wyznaczonych godzinach otwarty. Możliwość zwiedzania po uprzednim uzgodnieniu.

Oprac. Joanna Kotyńska-Stetkiewicz, OT NID w Białymstoku, 06-12-2015 r.

Bibliografia

  • Piłaszewicz Z., Supraśl. Zespół poklasztorny O.O. Bazylianów (Pałac Archimandrytów-Budynki klasztorne). Studium historyczno-architektoniczne, Białystok 1974, mps PPKZ w Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa OT w Białymstoku.
  • Zalewski M., Dawny Supraśl, Warszawa-Supraśl 2006.
  • Zalewski M., Supraśl, 500 lat dziejów klasztoru i miasta, Supraśl 2005.
  • Zalewski M., Supraśl, klasztor miasto puszcza, Warszawa 2010.
  • Woźniak K. P., Supraśl 500 lat. Zarys dziejów 1500-2000, Supraśl 2000.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: klasztor
  • Chronologia: 1511 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Klasztorna 1, Supraśl
  • Lokalizacja: woj. podlaskie, pow. białostocki, gmina Supraśl - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy