Stary Sącz jest miastem staropolskim o średniowiecznej genezie i skali, powiązanym integralnie z zespołem klasztornym Sióstr Klarysek ufundowanym przez księżnę Kingę – żonę księcia Bolesława Wstydliwego. Postać św. Kingi w sposób szczególny wiąże się ze Starym Sączem poprzez obecność zarówno w kulcie religijnym, jak i w żywej tradycji historycznej oraz legendach, sztuce i literaturze. Już w 1715 roku papież Benedykt XIII ogłosił bł. Kingę patronką Królestwa Polskiego i Litwy. W 1901 roku biskup Leon Wałęga obrał bł. Kingę patronką diecezji tarnowskiej. Powszechne znaczenie osoby i kultu tej świętej zostało potwierdzone dobitnie przez św. Jana Pawła II, który jako papież 16 czerwca 1999 roku kanonizował ją podczas pielgrzymki do Polski, w uroczystej mszy świętej w Starym Sączu.

Zespół staromiejski Starego Sącza wraz z klasztorem Sióstr Klarysek jest zabytkiem o szczególnym znaczeniu dla kultury i dziedzictwa polskiego. O wyjątkowej randze zespołu decyduje: autentyczność widoczna zarówno w skali kompozycji układu urbanistycznego, jak i w skali poszczególnych budowli oraz detalu i wyposażenia wnętrz (zwłaszcza w klasztorze); kontynuacja, której przejawami są ciągłość tradycji miejskich, trwanie związku klasztoru z miastem, stabilność tradycyjnych gabarytów i skali zabudowy oraz form użytkowania i funkcji; trwałość waloru krajobrazowego, którego przejawem jest zwartość i jednorodność zespołu zabudowy historycznej, zachowanie sylwety i panoramy miasta zabytkowego, przedpola widokowego oraz więź z otoczeniem – doliną rzeki oraz tłem w postaci zalesionych grzbietów karpackich (Beskid Sądecki); integralność – czytelna poprzez zachowanie historycznych granic zespołu oraz wymiar niematerialny – znaczenie miasta i klasztoru dla kształtowania kultury narodowej na przestrzeni wieków, związek z domem panujących z dynastii Piastów, rola ośrodka religijnego i postaci św. Kingi.

Miasto i klasztor były świadkami istotnych wydarzeń i procesów dziejowych oraz miały związek z ważnymi postaciami z historii Polski. Dzieje Starego Sącza i nierozerwalnie z nimi związane dzieje klasztoru Sióstr Klarysek ukazują rolę i znaczenie kobiet z rodów panujących w życiu społecznym i gospodarczym Polski Piastów. Ważny element historii Starego Sącza stanowią związki dynastyczne, kulturowe i gospodarcze z Węgrami. Miasto i klasztor pełniły istotną rolę na szlaku handlowym i dyplomatycznym, przez co wpisały się w historię  ponadnarodową regionu środkowoeuropejskiego.

W obszarze miasta nagromadzone są liczne zabytki, z których najcenniejszy jest zespół klasztorny Sióstr Klarysek z gotyckim kościołem klasztornym, nowożytną zabudową klasztorną oraz zespołem fortyfikacji. Kompletność założenia, czytelność i jakość nawarstwień historycznych stawiają klaryski sądeckie w rzędzie z najcenniejszymi założeniami klasztornymi w kraju. Wielką wagę mają też zbiory dzieł sztuki zgromadzone w klasztorze. Wyróżnienia wymagają gotyckie obrazy tablicowe, średniowieczna rzeźba, ale także doskonałe przykłady malarstwa sakralnego doby sarmatyzmu (XVII i XVIII wieku, akcenty aktualizacji kostiumowej w wyobrażeniach scen i postaci religijnych), czy szeroki pod względem chronologicznym wybór rzemiosła artystycznego. Potwierdzeniem rangi historycznej i dokumentalnej zespołu są zachowane klasztorne zbiory biblioteczne, archiwalia i dokumenty życia monastycznego, w tym cenne zapisy nutowe śpiewów i muzyki kościelnej.

Miasto wraz z klasztorem odznacza się także wybitnymi walorami krajobrazowymi. Jest modelowym przykładem związku zespołu sakralnego z miastem. Pod względem owej relacji funkcjonalno–kompozycyjnej należy do najlepiej zachowanych przykładów w Polsce. Jednocześnie widoczna w tkance miasta dwufazowość rozwoju układu urbanistycznego jest doskonałym dokumentem średniowiecznej urbanistyki i daje rzadką okazję do obserwowania nakładania się układu szachownicowego właściwego dla miast prawa niemieckiego na starsze, rzadziej zachowane w czytelnej formie, w skali kraju, formy owalnicowe.

Historia

Stary Sącz został założony w centrum Kotliny Sądeckiej, w widłach Dunajca i Popradu. Znaczenie drogi handlowej przez Karpaty, wzdłuż Popradu, potwierdzają znaleziska z okresu kultury łużyckiej i późnorzymskie. Dzisiejszy Stary Sącz istniał już na pewno na początku XIII wieku, bowiem z 1224 roku pochodzi pierwsza wzmianka o grodzie sądeckim. W dziejach miasta istotny jest rok 1257, data nadania Starego Sącza i Ziemi Sądeckiej przez księcia Bolesława Wstydliwego swej żonie - księżnej Kindze z węgierskiego rodu Arpadów. Księżna inicjowała rozwój sieci osadniczej Sądecczyzny. Dobra z czasem objęły 62 wsie. W 1273 roku książę Bolesław Wstydliwy potwierdził przywileje celne dla sądeckich mieszczan. Z tego czasu pochodzi również starosądecka parafia. Klasztor Sióstr Klarysek ufundowała księżna Kinga po śmierci męża, w 1280 roku, przekazując zakonowi w posiadanie ziemię sądecką wraz z Sączem, w którym osiadła. W końcu XIII w. powstał w Starym Sączu klasztor Franciszkanów. Zagrożeniem dla rozwoju miasta był najazd Tatarów z 1285 roku oraz późniejsza śmierć Księżnej Kingi (1292 rok). Jej następczyni Gryfina, otrzymała od Wacława II Czeskiego potwierdzenie praw klasztoru i Sącza, jednak tenże monarcha lokował w sąsiedztwie Starego, Nowy Sącz jako konkurencyjne miasto i siedzibę kasztelanii. Stabilność fundacji dla Klarysek i miasta zapewniły kolejne reprezentantki dynastii Piastów osiadłe w Sączu – królowa Jadwiga, wdowa po Władysławie Łokietku i Konstancja, siostra Kazimierza Wielkiego. Ksieni Konstancja nadała miastu w 1357 roku prawo magdeburskie, a król Kazimierz Wielki prawo wolnego handlu solą na Spiszu. Gotycki zespół klasztorny rozbudowywano w XIV i XV wieku. Za sprawą klasztorów Stary Sącz stał się znaczącym centrum kultury. W XVI wieku odnotowano funkcjonowanie cechu (wspólny, tkacki, szewski, krawiecki, kuśnierski, rzeźniczy, piekarski). W 1528 roku Zygmunt Stary potwierdził miastu prawo do dwóch jarmarków oraz klasztorowi prawo poboru cła od wszystkich kupców udających się do Krakowa i na Węgry. O wzroście zamożności Starego Sącza w XVI wieku świadczy istnienie ratusza (wzmianka z 1582 roku), szkoły klasztornej dla dziewcząt (z 1592 roku) oraz modernizacja fortyfikacji klasztoru (z 1599 roku). Na przełomie XVI i XVII wieku, Jana di Simoni wzniósł murowany klasztor Klarysek i dom kapelana. W 1656 roku Szwedzi splądrowali klasztor Klarysek i miasto. W 1683 roku w Starym Sączu gościł Jan III Sobieski wracający spod Wiednia. W 1690 roku nastąpiła beatyfikacja księżnej Kingi. Miasto dotknęły przemarsze konfederatów barskich oraz ustanowiony przez Austrię w 1770 roku tak zwany kordon sanitarny, poprzedzający I rozbiór Polski. Po rozbiorze dobra Klarysek zostały przez Austriaków przejęte i rozsprzedane. Zlikwidowano klasztor Franciszkanów (1815 roku). Na Podmajerzu ustanowiono gminę wiejską Neudorfel, z regularnie rozplanowanym osiedlem niemieckich kolonistów. W 1795 roku wielki pożar strawił około 130 domów. Zniknął wówczas ratusz oraz drewniana zabudowa mieszczańska. Przy odbudowie domów, zachowanych w dużym stopniu do dzisiaj, preferowano konstrukcje murowane. Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku. Stary Sącz był miastem ubogim, rolniczo-rzemieślniczym. W okresie autonomii galicyjskiej rozwinął się tu silny ruch narodowy (Sokół) a także ludowy i socjalistyczny. Impulsem do rozwoju było wybudowanie pod koniec XIX w. linii kolejowej Tarnów-Leluchów. W tym czasie miasto liczyło ponad 4500 mieszkańców. W okresie międzywojennym przybyło szereg inwestycji, a nad estetyką miasta czuwał, powołany w 1927 roku, Komitet Rozbudowy Miasta. W 1939 roku Stary Sącz liczył około 6000 mieszkańców. Wojna przyniosła wiele strat w ludziach i majątku. Sądecczyzna była żywym ośrodkiem ruchu oporu. Po zakończeniu wojny miasto trwało na uboczu rozwoju sąsiedniego Nowego Sącza (miasta wojewódzkiego z lat 1975-1998). Podtrzymaniu lokalnej tożsamości służy gminne Muzeum „Dom na Dołkach” (od 1956 roku) oraz Towarzystwo Miłośników Starego Sącza (od 1948 roku). Znacząca dla Starego Sącza była wizyta Ojca Świętego Jana Pawła II, który 16 czerwca 1999 roku kanonizował tu św. Kingę podczas uroczystej mszy świętej.

Opis

Zespół staromiejski Starego Sącza, jest zwarty i ma czytelne granice, wyodrębniające miasto i klasztor w krajobrazie. Zachowana jest historyczna sylweta i panorama miasta. Miasto jest jednocześnie strukturą złożoną na skutek historycznych nawarstwień. Sącz powstał na planie owalnicowym z okresu pierwszej lokacji z XIII wieku. Był to typowy plan dla średniowiecznych osad targowych. Na ów w części czytelny i zachowany układ nałożono rozplanowanie szachownicowe z czasów drugiej lokacji na prawie niemieckim, dokonanej w XIV wieku. Regulacje związane z drugą lokacją zatarły w północnej części miasta wcześniejszy rysunek, w południowej i północno-zachodniej pozostał on rozpoznawalny. Centrum historycznego założenia owalnicowego był duży plac z kościołem parafialnym, którego granice podkreślają zbiegające się na południu miasta ulice (dzisiejsza ul. Mickiewicza i uliczka po wschodniej stronie zespołu kościoła parafialnego a później ul. Sobieskiego). Kierunek wylotu tych ulic prowadzi na dawny szlak handlowy na Węgry. Przeciwległy odcinek tego traktu, wiodący w kierunku doliny Dunajca, z fragmentem układu owalnicowego, zachował się w północno-zachodniej części Starego Sącza. Ślad owalnicy można odczytać również po zachodniej stronie założenia, na terenach wzdłuż potoku Moszczeniczanka, gdzie kierunek granic działek dokumentuje związek z pierwotnym rozplanowaniem. Z pierwszą lokacją miasta związana jest obecność kościoła parafialnego a także założenie klasztoru Klarysek (1280 rok) i prawie w tym samym czasie klasztoru Franciszkanów. Dwa pierwsze obiekty sakralne dotrwały do dziś w swej historycznej formie i pełnią pierwotną funkcję, klasztor Franciszkanów po kasacie uległ zniszczeniu. Stałym elementem miasta od końca XIII wieku była młynówka (obecnie w części skanalizowana) przecinająca w poprzek owalnicę (wzdłuż dzisiejszej ul. Czarnieckiego), prowadzona od potoku Moszczeniczanka pod Górą Miejską do podskarpia przy klasztorze Klarysek. Powtórna lokacja Starego Sącza na prawie magdeburskim w czasach kazimierzowskich spowodowała zmianę układu urbanistycznego. Objęła ona część miasta na północ od młynówki. Nowy, szachownicowy układ Starego Sącza założony został na siatce modularnej. Jego centrum stanowi prostokątny rynek powiązany z regularną siatką ulic wyznaczających bloki zabudowy a w ich obrębie działki „normatywne”, które wraz z tym rozplanowaniem zostały wytyczone na nowo. Ich podstawowy rysunek, mimo wtórnych podziałów, jest do dzisiaj czytelny. Pierwotna, mieszczańska zabudowa przyrynkowa (drewniana z murowanymi piwnicznymi traktami przyprożowymi), wymieniona została pod koniec XVIII i na początku XIX wieku na murowano-drewnianą. Na skutek pożaru z końca XVIII wieku nie zachowała się również większość drewnianych budynków sytuowanych wzdłuż ulic, w ich miejscu powstawały nowe, parterowe: drewniane i murowane, o skromnych cechach stylowych barokowo–klasycystycznych, bądź tradycyjnych, bez wyraźnych cech stylowych. Do najcenniejszych zabytków miasta należą: 

- Kościół parafialny pw. św. Elżbiety, gotycki, murowany, prawdopodobnie z okresu 2. lokacji miasta, z XIV wieku. Odbudowywany w XV i XVII wieku, kilkakrotnie przebudowywany. Jednonawowy, z prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Od zachodu zaakcentowany czworoboczną wieżą. Wnętrze nawy i prezbiterium nakryte barokowymi sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Wyposażenie z XVII-XX wieku.

- Zespół klasztorny Sióstr Klarysek złożony z kościoła pw. św. Trójcy i klasztoru oraz zabudowy gospodarczej i fortyfikacji w granicach objętych murem z basztami. Kościół klasztorny jest murowany, gotycki, nakryty wysokim, dwuspadowym dachem. Był budowany od 1285 roku a konsekrowany w 1332 roku, następnie przekształcany na początku XV wieku, przebudowywany w XVII i XVIII wieku. Korpus kościoła wydłużony, pięcioprzęsłowy o krótkim prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Trzy zachodnie przęsła korpusu są dwukondygnacyjne - w dolnej mieści się kapitularz, nad nim oratorium. Wnętrza nakryte są gotyckimi sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Bryłę od zachodu zamyka manierystyczny, kamienny szczyt. Nad korpusem umieszczona jest późnobarokowa, bogata w formie wieżyczka na sygnaturkę z 1779 roku, wiązana z włoskim architektem Franciszkiem Placidim. Pierwotny, drewniany klasztor u progu XVII wieku zastąpiono budowlą murowaną. Jest to piętrowy, czteroskrzydłowy gmach. Wnętrza sklepione kolebkowo. Od strony północnej furta klasztorna z trójprzęsłowym portykiem i szczytem nad wejściem pokrytym sgraffito. Dekorację taką posiada również przeciwległy do furty „Dom Kapelana”. Zespół dostępny jest od zachodu poprzez budynek bramny z wieżą z XVII wieku. Klasztor otacza wysoki kamienny mur z basztą pełniący funkcję obwodu obronnego. Zachowały się ogrody klasztorne oraz przedpole widokowe – starosądeckie błonia, na których zachowano ołtarz papieski z 1999 roku. W kaplicy św. Kingi znajduje się drewniana figura księżnej z około 1470 roku. We wnętrzach kościoła klasztornego zwraca uwagę bogactwo wyposażenia z XVII i XVIII wieku. Wyróżnia się okazała ambona w formie „Drzewa Jessego” z 1671 roku oraz murowane nastawy ołtarzowe z lat 1696-1699, z bogatą dekoracją rzeźbiarską w stiuku, wiązaną z warsztatem Baltazara Fontany. Ściany kaplicy św. Kingi, oratorium oraz nawy pokrywa osiemnastowieczna polichromia autorstwa Feliksa Derysarza. W klasztorze na uwagę zasługuje bogactwo zbiorów sztuki i archiwaliów: obrazy i rzeźby od średniowiecznych po współczesne (związane z kanonizacją św. Kingi), księgozbiór, archiwalia i dokumenty życia monastycznego, w tym czterogłosowy conductus Omnia Beneficia - dzieło uważane za najstarszy zabytek polskiej muzyki wielogłosowej.

oprac. Narodowy Instytut Dziedzictwa

Zapraszamy również do przeczytania artykułu na portalu spotkaniazzabytkami.pl