Historia

W 1659 roku teren nabył kanclerz wielki litewski Krzysztof Zygmunt Pac (1621–1684). Wzniósł podmiejską willę; nazwa „Belvedere” (wł. bel vedere wspaniały widok), poświadczona już w 1663 roku, odnosi się do wyjątkowego położenia rezydencji i rozległego widoku ze skarpy. W latach 30. XVIII wieku rezydencję przekształcono, co bywa wiązane z działalnością Józefa Fontany (1676–1739). W 1767 roku posiadłość - prostokątny pałacyk w stylu barokowym - nabył Stanisław August Poniatowski (1732–1798) i włączył ją do rozległego zespołu ujazdowsko-łazienkowskiego. Belweder pozostał budowlą drugorzędną wobec, rozwijanej poniżej skarpy, rezydencji w Łazienkach. W jego zabudowaniach w 1768 roku uruchomiono królewską manufakturę, która zamiast planowanej porcelany produkowała, od 1770 roku, przede wszystkim fajanse. Wykonywane z kremowobiałych glinek i kryte szkliwami cynowymi fajanse, produkowane głównie na potrzeby dworu, odznaczały się wysokim poziomem technicznym i artystycznym (np. „arcyserwis”– zrealizowany w 1777 roku dla sułtana Abdul Hamida I). Serwisy, dekoracyjne wazy, przedmioty codziennego użytku zdobiono zazwyczaj wielobarwnymi motywami kwiatów i ptaków oraz oznaczano literami „B”, „V” lub napisem „Varsovie”. Królewska Fabryka Fajansów działała do 1783 roku, kiedy została zamknięta z powodu nieopłacalności produkcji.

W 1818 roku Belweder nabył od Teresy Kickiej, córki Onufrego Kickiego, rząd Królestwa Polskiego z przeznaczeniem na rezydencję naczelnego wodza armii Królestwa, wielkiego księcia Konstantego Pawłowicza (1779–1831). W latach 1818–1822 Jakub Kubicki (1758–1833), jeden z najwybitniejszych architektów polskiego klasycyzmu, przekształcił istniejący obiekt w istniejącą do dzisiaj rezydencję. Starsze mury włączono w nowy korpus. Towarzyszyło temu zharmonizowanie oficyn i urządzenie na skarpie ogrodu krajobrazowego. 

Belweder stał się jednym z symbolicznych miejsc powstania listopadowego. Wieczorem 29 listopada 1830 roku grupa spiskowców (m.in. S. Goszczyński, L. Rettel, R. Rupniewski, Z. Świętosławski, L. Nabielak) usiłowała schwytać wielkiego księcia Konstantego. Atak się nie powiódł, Konstanty zdołał opuścić rezydencję. Akcja zbrojna wywołała opór generalicji i części wojsk polskich; spotkała się również z chłodnym przyjęciem ze strony mieszkańców Warszawy. Doszło do bratobójczych starć, w których sześciu generałów przeciwnych walce zginęło z rąk spiskowców. Rebelię podchorążych uratowało przyłączenie się do niej rzemieślników i studentów oraz … dwuznaczna postawa Konstantego. Romanow nie dopuścił do proponowanego mu (m.in. księcia Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego) frontalnego ataku lojalnej części armii polskiej oraz wojsk rosyjskich na powstańców i wycofał się z Warszawy. Po upadku powstania Belweder wszedł wraz z Łazienkami w skład cesarskiego zespołu rezydencjonalnego. W końcu XIX wieku przeprowadzono restaurację części pomieszczeń. Szczególnie charakterystyczny stał się wystrój dawnej Sali Niebieskiej, odtąd nazywanej Pompejańską, wykonany przez Antoniego Jana Strzałeckiego. Dekoracja należała do charakterystycznego dla XIX wieku nurtu świadomego odwoływania się do odkryć pompejańskich.

Podczas I wojny światowej Rosjanie opuścili Warszawę w sierpniu 1915 roku Belweder stał się rezydencją niemieckiego generała-gubernatora Hansa Hartwiga von Beselera (1850–1921), który sprawował urząd w Warszawie w latach 1915–1918. Po odzyskaniu niepodległości pałac przejęło państwo polskie. Po uroczystym poświęceniu przez księdza Jana Gralewskiego w dniu 1 XII 1918 roku Belweder został oficjalnie nową siedzibą Naczelnika Państwa. Od 29 XI 1918 roku mieszkał tu Józef Piłsudski (1867–1935), jako Naczelnik Państwa. 21 maja 1920 roku Józef Piłsudski przyjął w Belwederze swego politycznego antagonistę – Romana Dmowskiego, który powrócił do kraju. Dmowski postawił swoją osobę do dyspozycji w służbie państwu polskiemu. Po spotkaniu Dmowski powiedział o rozmówcy: „To niewątpliwie wielki człowiek, choć nie mogliśmy w niczym uzgodnić naszych poglądów”. Piłsudski o Dmowskim: „To jedyny polityk, z którym warto dyskutować – choć różnimy się zasadniczo w naszych zapatrywaniach co do przyszłości Polski”. Następnie Belweder był rezydencją prezydentów Gabriela Narutowicza (1865–1922) i Stanisława Wojciechowskiego (1869–1953). Po przewrocie majowym (o 17.00 14 V zbuntowane wojska opanowały Belweder) ponownie zamieszkał tu Piłsudski. Żałobne wydanie dzienników doniosły rankiem 13 maja 1935 roku: „Od godziny 11. w południe Marszałek był przeważnie nieprzytomny, odzyskując świadomość na krótkie chwile. Nad wieczorem przyjął Oleje Święte. Zmarł o 20.45 w sypialni na pierwszym piętrze pałacu Belwederskiego”. W latach 1935–1939 działało tu Muzeum Józefa Piłsudskiego, w którym można było zobaczyć m.in. wypchaną Kasztankę – ulubioną klacz Marszałka.

W czasie okupacji niemieckiej Belweder pozostawał reprezentacyjnym obiektem władz okupacyjnych. Urzędował tu gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer (1905–1947). Kompleks Belwederu i Łazienek był wykorzystywany przez administrację generalnego gubernatora Hansa Franka (1900–1946). W latach 1940–1943 przeprowadzono gruntowną przebudowę pałacu, która przyniosła poważne zmiany historycznego rozplanowania i zniszczenie części starszego wystroju – m.in. kominków, stolarki i dekoracji. Po powstaniu warszawskim gmach przygotowywano do zniszczenia, ale ocalał – rzecz wyjątkowa wśród reprezentacyjnych gmachów lewobrzeżnej Warszawy.

Po 1945 roku rezydował tu Bolesław Bierut (1892–1956), następnie pałac był siedzibą Rady Państwa. W 1989 roku ponownie stał się siedzibą Prezydenta: najpierw Wojciecha Jaruzelskiego (1923–2014), następnie Lecha Wałęsy (ur. 1943). W 1994 roku główną siedzibę prezydencką przeniesiono do dawnego Pałacu Namiestnikowskiego przy Krakowskim Przedmieściu. W latach 1998–2001 przeprowadzono gruntowny remont konserwatorski Belwederu. Objął on elewacje, stolarkę okienną, izolację ścian i fundamentów, elementy architektoniczne, otoczenie oraz zabytkowe wyposażenie.

Opis

Belweder stoi w jednym z najefektowniejszych miejsc warszawskiej skarpy, na granicy płaskiego plateau Alej Ujazdowskich i gwałtownie opadającego terenu Łazienek. Usytuowanie to jest istotnym składnikiem wartości zabytku. Sama nazwa opisuje w istocie podstawową zasadę tego założenia: pałac nie jest samodzielnym gmachem, lecz architektoniczną dominantą w krajobrazie. Obecna forma jest dziełem Jaku-ba Kubickiego (1758–1833). Architekt wykorzystał starszą substancję, obudowując ją konsekwentnym kostiumem dojrzałego klasycyzmu. Pałac tworzy piętrowy korpus główny i dwa parterowe skrzydła boczne, obejmujące reprezentacyjny dziedziniec. Kompozycja jest osiowa i demonstracyjnie symetryczna. Zamiast barokowego ruchu brył zastosowano wyraźne podziały horyzontalne, spokojny rytm otworów i podporządkowanie dekoracji proporcjom całości.

Najważniejszym akcentem elewacji jest czterokolumnowy portyk, który nadaje niewielkiemu w gruncie rzeczy pałacowi walor siedziby reprezentacyjnej. Trójkątny fronton, prostota powierzchni ścian i podporządkowanie detalu antycznym porządkom stanowią modelowy repertuar architektury klasycystycznej. Jednocześnie niskie skrzydła rozciągające kompozycję wszerz nadając bryle lekkości. To szczególnie dobrze widać w zestawieniu z innymi warszawskimi realizacjami około 1815–1830, kiedy klasycyzm stał się w Warszawie podstawowym stylem architektury publicznej.

Układ wnętrz był wielokrotnie przekształcany. Część reprezentacyjna znajduje się na parterze korpusu. Do najważniejszych pomieszczeń należą Sala Marmurowa, Lustrzana, Kominkowa oraz Pompejańska. Ta ostatnia zachowuje dekorację nawiązującą do grotesek antycznych, wykonaną pod koniec XIX wieku. Jej dzisiejszy charakter jest więc późniejszy od architektury Kubickiego i dobrze obrazuje nakładanie się ko-lejnych warstw historycznych. W reprezentacyjnej Sali Pompejańskiej (wówczas jeszcze Niebieskiej) koncertował młody Fryderyk Chopin (1810–1849). W tej samej sali w 1979 roku podczas pierwszej pielgrzymki do Polski spotkali się Jan Paweł II (1920–2005) i Edward Gierek (1913–2001). 

Szczególną wartość ma sama struktura przestrzenna, historyczna stolarka i detal, a przede wszystkim bryła pałacu wraz z dziedzińcem, ogrodem i powiązaniem widokowym z Łazienkami. Współczesne wyposażenie jest w znacznym stopniu wynikiem rekonstrukcji, restauracji i późniejszych aranżacji. W 1948 roku wnętrza pałacowe odnowiono według projektu Jana Bogusławskiego. 

Belweder pozostaje Rezydencją Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i jest wykorzystywany do celów reprezentacyjnych, państwowych i mieszkalnych. Część pomieszczeń zajmują ekspozycje poświęcone Józefowi Piłsudskiemu i Orderowi Wojennemu Virtuti Militari. Nie jest muzeum o swobodnym ruchu turystycznym, lecz może być zwiedzany bezpłatnie na zasadach określanych przez Kancelarię Prezydenta RP. Według informacji aktualnych w 2026 roku grupy zorganizowane mogą zwiedzać obiekt po wcześniejszej rezerwacji, a dla osób indywidualnych organizowane są wyznaczone terminy, m.in. ostatnia sobota miesiąca. W maju 2026 roku Belweder był także udostępniony podczas Nocy Muzeów.

Oprac. Roman Marcinek, NID, sierpień 2026 r.