Historia obiektu

Zespół rezydencjonalny w Zagórzu powstał z inicjatywy ówczesnych właścicieli majątku – rodziny Mieroszewskich. Sam park najprawdopodobniej został założony w XIX w. (lub w 2 poł. XVIII w.), w momencie wybudowania nowego pałacu (murowanego budynku, zastępującego wcześniej istniejący obiekt o drewnianej konstrukcji). W obrębie przedstawionego zespołu utworzono także folwark oraz wzniesiono budynek dla gości i zabudowania gospodarcze. Po zakończeniu II wojny światowej majątek stał się własnością Skarbu Państwa (brak informacji na temat sposobu kształtowania założenia w 1 poł. XX w.).

W 2 poł. XX w. na terenie folwarku, w zachodniej i południowo-zachodniej części parku wybudowano szpital oraz obiekty związane z jego funkcjonowaniem (np. pralnia, prosektorium, zabudowania gospodarczo-techniczne). W tym okresie najprawdopodobniej nastąpił także podział parku na poszczególne części – m.in. wprowadzono ogrodzenie oddzielające wschodni obszar związany z wzniesioną w okresie międzywojennym tzw. willą Vernona Marplata (dyrektora generalnego Sosnowieckiego Towarzystwa Kopalń Węgla i Zakładów Hutniczych) od pozostałych fragmentów parku. Podobna sytuacja zaistniała w przypadku przywołanego budynku dla gości (określanego dzisiaj jako tzw. pałacyk lub dwór Mieroszewskich). W okresie tym wytyczono także nowe połączenia komunikacyjne (ułatwiające poruszanie się między budynkami należącymi do szpitala), zacierając równocześnie rozwiązania historyczne.

Opis obiektu

Zespół rezydencjonalny w Zagórzu składał się przede wszystkim z niewielkiego pałacu (lub dworu), zabudowań gospodarczych i folwarcznych oraz parku. W sąsiedztwie rezydencji (która nie zachowała się do dzisiejszych czasów), znajdował się także budynek przeznaczony dla gości, określany obecnie właśnie mianem dworu lub pałacyku Mieroszewskich. We wschodnim fragmencie, w okresie międzywojennym zniesiono również willę, przeznaczoną dla dyrektora generalnego Sosnowieckiego Towarzystwa Kopalń Węgla i Zakładów Hutniczych. Współcześnie teren objęty ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków zajmuje obszar ok. 7 ha. Jego granice wyznacza przebieg dzisiejszych ul. Szpitalnej (od zachodu), Dworskiej (od południa) i Braci Mieroszewskich (od wschodu). Od północy obiekt sąsiaduje z rozwijającą się zabudową jednorodzinną. W bezpośrednim sąsiedztwie założenia znajduje się także kościół pw. św. Joachima, ufundowany ok. poł. XIX w. przez hrabinę Jadwigę Mieroszewską.

Ze względu na brak stosownych materiałów historycznych, nie ustalono w jaki sposób dokładnie wyglądał obszar parku w momencie jego powstania. Podobna sytuacja wystąpiła w 1 poł. XX w. W oparciu o zachowane dokumenty kartograficzne należy natomiast przypuszczać, że w 2 poł. XIX w. najprawdopodobniej przybrał on postać założenia utrzymanego w stylu swobodnym.

Teren parku, za pomocą układu komunikacyjnego został wówczas ściśle powiązany z częścią gospodarczą, znajdującą się głównie w południowych fragmentach zespołu. Malowniczość kompozycji podkreślona została m.in. za pomocą grup drzew i krzewów oraz elementów małej architektury. W północnej części znajdowała się bowiem grota – obiekt często stosowany w sztuce ogrodowej, w różnych okresach historycznych. Istotnym składnikiem kompozycji była także aleja (uformowana przy udziale kasztanowców), wytyczona w kierunku wschodnim. Z czasem na terenie parku ukształtowano również powiązanie widokowe z przywołaną świątynią pw. św. Joachima.

Pod względem doboru gatunkowego w obiekcie przeważać mogły drzewa z rodzaju: Acer (klon), Aesculus (kasztanowiec), Fagus (buk), Fraxinus (jesion) oraz Tilia (lipa).

Współcześnie znaczna cześć parku została przekształcona w wyniku wybudowania na jego terenie szpitala miejskiego wraz z towarzyszącymi mu budynkami gospodarczymi. Spośród zachowanych w zespole historycznych obiektów, na szczególną uwagę zasługują tzw. pałacyk (dwór) Mieroszewskich (wzniesiony w zachodniej części zespołu) oraz wspomniana willa (fragment wschodni). Z zachowanych elementów kompozycji parkowej w terenie dostrzec można natomiast pozostałości alei uformowanej przy użyciu kasztanowców i kilka starszych egzemplarzy drzew. Obecnie założenie stanowi przykład zieleni miejskiej, towarzyszącej placówce zdrowia (szpital) oraz instytucji opiekuńczo-wychowawczej (przedszkole mieszczące się w budynku willi).

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Park – obiekt częściowo dostępny przez cały rok. Tzw. pałacyk, willa – brak dostępu do obiektów.

Autor noty: Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 02-10-2024 r.