gródek stożkowaty, Sosnowiec
Narodowy Instytut Dziedzictwa en
photo

Późnośredniowieczny tzw. gródek stożkowaty znajdujący się w Sosnowcu – Zagórzu (stanowisko 5, AZP 97-49/9) jest bezcennym stanowiskiem archeologicznym. Obiekt ma dużą wartość zabytkową oraz naukową i jest źródłem do poznania późnośredniowiecznych rycerskich założeń rezydencjonalno-obronnych. Zabytek ma utrwaloną w krajobrazie formę terenową i jest jednym z nielicznych tego rodzaju obiektów na obszarze województwa śląskiego. Archeologiczne badania wykopaliskowe wykazały, że gródek powstał na unikatowej wczesnośredniowiecznej osadzie produkcyjnej – hutniczej, na której wytapiano ołów i srebro, datowanej na XI – XII w. Ponadto na stanowisku znaleziono zabytki pochodzące z epoki kamienia.

Historia

Tak zwany gródek stożkowaty w Sosnowcu – Zagórzu datowany jest na XIV – XV w. Genezę niedużych założeń obronnych, wznoszonych na sztucznie usypanych kopcach, lub naturalnych wzniesieniach i otaczanych fosą, wiąże się z Normanami i Europą Zachodnią, gdzie tego typu obiekty rozpowszechniły się już w poł. IX w., a jak uważają niektórzy najstarsze mogą pochodzić nawet z VIII w. We Francji tego rodzaju gródki na kopcu określa się jako motte, natomiast w Niemczech używa się terminu Wasserburge.

W Polsce tzw. gródki stożkowate datowane są z reguły na XIII-XV w. Założenia tego rodzaju rozpowszechniły się w 2. poł. XIII w., zapewne najwięcej z nich wzniesiono w wieku XIV, w XV stuleciu pomału zaczynały wychodzić z użycia, a okres ich funkcjonowania zamyka się na początku XVI w. – choć pojedyncze siedziby przetrwały aż do XVIII w. Według Leszka Kajzera wieżowe dwory były elementem symboliki stanu rycerskiego i powstały oraz kształtowały się wraz z innymi jego wyznacznikami. Kastellolodzy szacują, że małych gródków rycerskich, „obronnych dworów”, „drewnianych zameczków” było na terenie dzisiejszej Polski ok. dziesięć razy więcej niż murowanych, dużych założeń zamkowych. W XIV w. były to już obiekty bardzo popularne i licznie występujące w krajobrazie kulturowym polskiego średniowiecza.

Zabytek i jego najbliższe otoczenie był badany wykopaliskowo. Pierwsze wykopaliska odbyły się w 1986 roku (T. Kosmala), a następne w latach 2009 i 2010 (D. Rozmus) oraz w 2011 roku (K. Sobota – Liwoch). Badania archeologiczne poszerzyły naszą wiedzę na temat stanowiska. Zarejestrowano trzy fazy osadnicze, poza późno średniowiecznym gródkiem i wczesnośredniowieczną osadą hutniczą znaleziono również zabytki z epoki kamienia.

Opis

Stanowisko znajduje się ok. 140 metrów na północ od kościoła pw. św. Joachima, przy ul. Browar. Gródek położony jest w sąsiedztwie bezimiennego cieku wodnego, niecałe 3 km na wschód od rz. Czarnej Przemszy, w sąsiedztwie częściowo zalesionych nieużytków oraz ogródków działkowych. Sztucznie usypany kopiec gródka w planie jest w przybliżeniu kolisty, ma średnicę ok. 22 m i powierzchnię ok. 4 arów. Kopiec otacza fosa i razem z nią stanowisko ma powierzchnię ok. 15 arów. Trudno powiedzieć jaki zasięg ma wczesnośredniowieczna osada produkcyjna. Opisywany zabytek jest przykładem pozostałości późnośredniowiecznego, niedużego, drewniano-ziemnego założenia o funkcji rezydencjonalno-obronnej, będącego najprawdopodobniej siedzibą rycerską.

Dzięki badaniom archeologicznym, przeprowadzanym w całym kraju, posiadamy wiedzę na temat tego jak wyglądały i jak budowano średniowieczne, drewniano-ziemne, obronne siedziby, które ze względu na ich nieduże rozmiary określa się też jako gródki lub dwory rycerskie, a nawet jako „drewniane zameczki”. Na lokalizację gródków preferowano miejsca o stałym dostępie do wody i z natury obronne. Gródki lokowano najczęściej na obszarach podmokłych, łąkowo-bagiennych w bezpośrednim sąsiedztwie niedużych cieków, co zapewniało dostęp do wody i ograniczało dojście do obiektu, a przez to zwiększało jego obronność. Niektóre gródki wznoszono na niewysokich wzgórzach-pagórkach dominujących nad okolicą lub na wyniesionych cyplach teras nadrzecznych. Zdaniem Józefa Kaźmierczyka lokalizacja poszczególnych gródków stożkowatych na Śląsku w dużym stopniu związana jest z przebiegiem granic poszczególnych księstw.

Generalizując, „klasyczny” tzw. gródek rycerski był relatywnie niedużą, skromną siedzibą i de facto był bardzo prostym założeniem obronnym. Posiadał solidną drewnianą wieżę rezydencjonalno-obronną, wybudowaną w technice zrębowej, a posadowioną na sztucznie usypanym kopcu-nasypie. Kopiec ziemny z wieżą otoczony był szeroką fosą, którą wydrążano w trakcie wznoszenia nasypu. Usypanie kopca z jednej strony, czyniło założenie bardziej niedostępnym i w związku z tym zwiększało jego obronność, a z drugiej strony, niejednokrotnie było konieczne i służyło odizolowaniu siedziby-dworu od podmokłego podłoża. Wysokość zachowanych kopców wynosi zazwyczaj jedynie kilka metrów, ich podstawy są w planie najczęściej w przybliżeniu koliste lub lekko owalne, znacznie rzadziej czworoboczne, a ich średnice z reguły mieszczą się w przedziale 20-50 m. W przypadku gródków budowanych na pagórkach i cyplach oszczędzano nakładu pracy, ponieważ sztuczny nasyp nie musiał być już wysoki, a fosa niekoniecznie musiała otaczać obiekt – wystarczyło jedynie odciąć go tą przeszkodą od pozostałej części cypla. Uważa się, że wieża, wraz z ewentualnymi towarzyszącymi jej niewielkimi budynkami, otoczona była drewnianą palisadą lub solidnym płotem, a sam kopiec wzmacniano np. palami lub faszynowaniem, tak by był jak najbardziej stabilny i odporny na osuwanie się. Gródek tego rodzaju z pewnością posiadał też drewniany most przerzucony nad szeroką fosą. Odkryto również relikty założeń, które pierwotnie były bardziej rozbudowane i nieco większe, np. składały się z dwóch kopców, lub posiadały dodatkowy wał (oryginalnie zapewne drewniano-ziemny) i drugą okalającą całość fosę.

Obiekt dostępny cały rok.

Opr. Michał Bugaj, OT NID w Katowicach, 22.06.2018 r.

Bibliografia

  • Bugaj M., Relikty obronnych, drewniano-ziemnych siedzib rycerskich i możnowładczych w krajobrazie rzecznym województwa śląskiego w aspekcie konserwatorskim. Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego 7 (Woda), 2015, 169-188.
  • Gorgolewski W., Tomczak E., Grodziska Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego z lotu ptaka, Katowice, 1996.
  • Guerquin B., Zamki w Polsc,. Warszawa, 1984.
  • Kajzer L., Archeologiczny rodowód dworu. Przemiany siedzib obronno-rezydencjonalnych Polski centralnej w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych, Łódź, 1988.
  • Kajzer L., Grodziska średniowieczne i nowożytne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 36, s. 33-4,. 1989-1990.
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce, Warszawa, 2007.
  • Kamińska J., Grodziska stożkowate śladem posiadłości rycerskich XIII-XIV, [w] Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 13, 1966, 43-78.
  • Kamińska J., Próba podsumowania nowszych badań nad grodziskami stożkowatymi, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna, nr 25, 1978, 169-177.
  • Kaźmierczyk J., Z badań nad grodami i miastami wczesnego średniowiecza na Śląsku, Archeologia Polski, t. 10, z. 2, s. 655-700, 1966.
  • Kaźmierczyk J., Macewicz K., Wuszkan S., Studia i materiały do osadnictwa Opolszczyzny wczesnośredniowiecznej, Opole, 1977.
  • Kołodziejski S., Średniowieczne rezydencje obronne możnowładztwa na terenie województwa krakowskiego, Kraków, 1994.
  • Marciniak-Kajzer A., Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny, Łódź, 2011.
  • Nowakowski D., Śląskie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne, Wrocław, 2017.
  • Pawłowski A., Jak budowano obronne siedziby rycerskie? [w] Z otchłani wieków, r. 46 (1), 1980, 75-80.
  • Pierzak J. Średniowieczna możnowładcza siedziba obronna w Sosnowcu-Zagórzu na tle podobnych siedzib z terenu Śląska i Zagłebia, [w:] D. Rozmus, S. Witkowski (red.), Z dziejów Zagórza, Sosnowiec, 2008, 23-58.
  • Pierzak J., Sobota-Liwoch K. Średniowieczny gródek w Sosnowcu-Zagórzu w świetle badań wykopaliskowych, [w] Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego 4, 2012, 177-188.
  • Rozmus D. Wstępne wyniki badań sondażowych na wczesnośredniowiecznej osadzie hutniczej w Sosnowcu-Zagórzu, województwo śląskie, [w:] Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w latach 2009-2010, Katowice 2012, 42-49.
  • Rozmus D., Suliga I. Piece i paleniska o przeznaczeniu hutniczym do wytopu ołowiu ze stanowiska nr 5 w Sosnowcu-Zagórzu – wstępne wyniki badań prowadzonych w latach 2009-2010, Śląskie Prace Prahistoryczne 7, 2012, 165-195.
  • Sobota-Liwoch K., Sych D. Wczesnośredniowieczne hutnictwo ołowiu i srebra w kontekście stanowiska nr 5 w Sosnowcu-Zagórzu, [w:] P. Boroń (red.), Argenti Fossores Et Alii. Znaczenie gospodarcze wschodnich części Górnego Śląska i zachodnich krańców Małopolski w późnej fazie wczesnego średniowiecza (X-XII w.), Wrocław, 2013, 91-97.
  • Tomczak E., Mało znane warownie Górnego Śląska, Katowice, 2012.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: grodzisko
  • Chronologia: XIV – XV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Sosnowiec
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. Sosnowiec, gmina Sosnowiec
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy