Historia

Katedra w obecnym miejscu była budowana w latach 1465-1490. Zniszczona w 1495 roku (pożar) i w 1498 roku (najazd Wołochów). Następnie odbudowywana do około 1550 roku. W czwartej ćwierci XVI wieku rozbudowana o kaplicę św. Tomasza (obecnie Drohojowskich). Kolejne prace przeprowadzono w latach 1725-33. Gruntowna modernizacja świątyni została przeprowadzona za czasów biskupa Aleksandra Antoniego Fredry (korpus przekształcono na późnobarokową pseudohalę, obniżono nawy boczne, nowa fasada, zamurowano gotyckie okna prezbiterium, dobudowano kaplicę Fredry; ufundowano nowe barokowe wyposażenie). W 1733 roku miała miejsce katastrofa budowlana (zawalenie się sklepienia nawy głównej). Odbudowa po 1733 roku. W latach 1759-1764 w miejscu drewnianej dzwonnicy-wieży wybudowano murowaną. Od 1883 roku rozpoczęto następną modernizację, którą prowadzono w dwóch etapach: pierwszą według projektów Tomasza Prylińskiego i Michała Zajączkowskiego, zakończoną pod koniec XIX wieku. W jej wyniku m.in. regotyzacja prezbiterium, nowa więźba, północna klatka schodowa, witraże firmy Karl Geyling według projektu Jana Matejki, wyposażenie prezbiterium wykonane przez Ferdynanda Majerskiego.

Drugi etap, który zaprojektował i prowadził w latach 1900-1913 Stanisław Majerski, obejmował m.in. wykonanie neobarokowej fasady, nowych krucht bocznych. W tym czasie powstało malarstwo ścienne autorstwa Tadeusza Popiela we współpracy z Marcelim Harasimowiczem. W 1907 roku dzwonnica została podwyższona i przebudowana w stylu neobarokowym. W 1935 roku Kazimierz Maria Osiński przeprowadził restaurację dzwonnicy wraz z jej wzmocnieniem poprzez zastosowanie wewnątrz konstrukcji żelbetowej. Kościół został uszkodzony w 1941 roku. Zniszczone witraże odtworzono w 1957 roku, a sygnaturkę w 1985 roku. Od 1992 roku pełni funkcję archikatedry. W latach 1995-99 przeprowadzono prace remontowo-konserwatorskie m.in. elewacji i części wyposażenia. W 2014 roku ukończono remont i adaptację na cele turystyczne krucht znajdujących się pod kościołem. Dzwonnica po ostatnim remoncie została zaadaptowana na funkcję turystyczną (punkt widokowy).

Opis

Zespół katedralny, w skład którego wchodzi kościół i dzwonnica, został zlokalizowany na południowy-zachód i powyżej Rynku, w połowie drogi z Rynku na Zamek. Kompleks znajduje się w centrum pl. Katedralnego, otoczony zabudową związaną głównie z kościołem rzymskokatolickim (m.in. od północy zespół pałacu biskupiego). Świątynia jest orientowana z odchyleniem osi w kierunku północno-wschodnim. Na północnym-wschodzie, w odległości około 6 metrów od prezbiterium założona jest dzwonnica, o osi także odchylonej w kierunku północno-wschodnim. Kościół posiada cechy gotyckie, neogotyckie, barokowe i neobarokowe. Świątynia o trójnawowym, czteroprzęsłowym korpusie, rozszerzającym się w kierunku wschodnim, poprzedzonym kruchtą o szerokości nawy głównej. Po bokach wschodnich przęseł dostawione centralne kaplice: północna owalna (Drohojowskich), północna ośmioboczna (Fredry). Prezbiterium na przedłużeniu nawy głównej, trójprzęsłowe zakończone trójboczną absydą. Jego oś jest delikatnie odchylona na północ względem nawy głównej. Po północnej stronie prezbiterium pomieszczenia pomocnicze z dwiema okrągłymi klatkami schodowymi. Od wschodu, pomiędzy korpusem a kaplicami, dostawione przedsionki.

Katedra jest świątynią pseudohalową. Jej monumentalna bryła o charakterze horyzontalnym składa się ze zwartej bryły korpusu, prezbiterium, dwukondygnacyjnej zakrystii oraz addycyjnych brył kaplic, kruchty i przedsionków. Nawa główna i prezbiterium kryte wspólnym dachem dwuspadowym przechodzącym w wielopołaciowy, z masywną sygnaturką. Pulpitowe dachy wysokich naw bocznych rozpoczynają się pod gzymsem podokapowym nawy głównej. Niewiele niższa od naw bocznych i podobnie przekryta jest zakrystia z wtopioną w nią wieżyczką klatki schodowej. Frontowa kruchta jest dwukondygnacyjna. Niewysokie kaplice przekryte są kopułami z latarniami, towarzyszą im niewielkie przedsionki o dachach pulpitowych. Kościół powstał z kamienia i cegły, a jego ściany zostały częściowo otynkowane, a częściowo oblicowane kamieniem. Elewacja frontowa (zachodnia) poprzedzona kruchtą, oba elementy dzielone zdwojonymi pilastrami, gierowanymi belkowaniami. W portalu kruchty herb św. biskupa Józefa Sebastiana Pelczara. Kruchtę wieńczy balustrada z centralnym tympanonem z kartuszem (REST. 1913). Elewację frontową charakteryzują m.in. trzy nisze z rzeźbami. Dwie umieszczone po bokach centralnego okna (rzeźby Matki Boskiej i św. Michała Archanioła) i jedna (rzeźba Chrystusa) na osi trójkątnego, ograniczonego spływami szczytu. Na osi elewacji, na poziomie belkowania umieszczony herb bpa Aleksandra Fredy, a poniżej niego data: 1730. Elewacje boczne oszkarpowane, dekorowane gzymsami, opaskami okiennymi z muszlowymi kluczami. Dekoracyjne szczyty bocznych krucht z niszami, z rzeźbami (w północnej Jezusa, południowej Marii). Otwory prezbiterium ozdobione neogotyckimi maswerkami. Na południowej ścianie prezbiterium płaskorzeźba upamiętniająca rocznicę bitwy pod Grunwaldem (1910 rok, projekt Jan Raszka) w rozbudowanej neogotyckiej ramie. Na elewacji prezbiterium (na osi, nad otworem okiennym) umieszczone także trzy płaskorzeźbione herby biskupów przemyskich. Interesującym jest umieszczenie płaskorzeźbionego portretu Ferdynanda Majerskiego, w zwieńczeniu elewacji zakrystii. Nawa główna kościoła została przekryta sklepieniem krzyżowym na gurtach spływających na masywne filary odgradzające nawę główną od bocznych. Filary dekorowane parami pilastrów i fragmentarycznym belkowaniem. Nawa otwarta na boczne wysokimi arkadami; w jej zachodniej części masywny, murowany chór muzyczny. Prezbiterium wydzielone ostrołukową tęczą.

Wejścia do bocznych kaplic obramione, rozbudowanymi architektonicznymi portalami o dekoracji rzeźbiarskiej i sztukatorskiej. W prezbiterium neogotycki portal do zakrystii. Wystrój wnętrza stanowi neogotyckie prezbiterium: ołtarz główny (projekt T. Pryliński, płaskorzeźba Zygmunt Langman), bogato rzeźbione stalle, tron itd. Zabytki zdobiące wnętrza naw mają w większości charakter barokowy (np. dzieła Thomasa Huttera w obu kaplicach) lub neobarokowy (np. komplet ołtarzy w nawach dzieło Ferdynanda Majerskiego). Należy zwrócić uwagę na płytę nagrobną biskupa Jana Dziaduskiego (1559), renesansowy nagrobek Jana i Anny Fredrów (około 1622 rok), barokowy wystrój kaplicy Fredry i kaplicy Drohojowskich. W kryptach ekspozycja funeralna związana z pochówkami m.in. biskupów przemyskich. Ściany katedry dekorują malowidła ścienne zarówno gotyckie, wczesnorenesansowe, a głównie autorstwa Tadeusza Popiela. W kaplicy Drohojowskich rokokowe zapewne Stanisława Stroińskiego, w kaplicy Fredry m.in. późnobarokowe Karola de Prevo.

Dzwonnica-wieża neobarokowa. Wybudowana na planie kwadratu o wysokiej trójkondygnacyjnej bryle, przekrytej wyniosłym hełmem w formie zdwojonej latarni. Na kamiennym fundamencie, murowana z cegły, obustronnie tynkowana. Wewnątrz wtórna konstrukcja żelbetowa. Elewacje wieży o wklęsłych ścianach i zaoblonych narożnikach. Dekoracja architektoniczna jest stopniowana od skromnej kondygnacji przyziemia do bogato dekorowanej trzeciej kondygnacji. W drugiej kondygnacji umieszczono herby: biskupa Józefa Sebastiana Pelczara, Kurii, Polski i Przemyśla. Trzecia kondygnacja na wysokim cokole o zdwojonych pilastrach po bokach. Na narożnych postumentach rzeźby: Matka Boska Łaskawa, Chrystus z krzyżem, św. Stanisław biskup i św. Józef zostały wykonane w warsztacie Ferdynanda Majerskiego przez Jana Tracza. Półkoliście gierowany gzyms koronujący mieści w centrum tarcze zegarowe. We wnętrzu ramowa konstrukcja żelbetowa połączona z klatką schodową. Zachowana drewniana konstrukcja na dzwony (jeden barokowy z 1766 roku, dwa z 1927 roku, wykonane w odlewni Braci Felczyńskich w Przemyślu).

Zabytek dostępny. Ewentualna możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym. Dzwonnica i krypty mają wyznaczone godziny udostępniania.

Oprac. Beata Kuman, 20.12.2014 r.