Historia

Inicjatorem powstania pomnika był przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach, Jerzy Ziętek. Oficjalnie monument miał być darem społeczeństwa Warszawy dla Górnego Śląska jako wyraz wdzięczności za pomoc w odbudowie stolicy. Formalnie, inicjatywa budowy pomnika została zgłoszona przez Stołeczny Komitet Frontu Jedności Narodu 25 kwietnia 1965 roku. Końcem maja został ogłoszony oficjalny konkurs na projekt koncepcyjny pomnika wraz z przestrzennym zagospodarowaniem terenu wokół. Na termin oddania prac ustanowiono 15 września 1965 roku. Wówczas wybrano miejsce lokalizacji monumentu, przy katowickim rondzie, u zbiegu ówczesnych ulic Armii Czerwonej (obecnie Wojciecha Korfantego) i Górnośląskiej, w dawnym parku katowickiego zamku rodu v. Thiele-Winckler. Do konkursu zgłoszono aż 116 prac. Jego rozstrzygnięcie nastąpiło 1 października 1965 roku. Jury przewodniczył marszałek Polski Marian Spychalski. Z nadesłanych prac nagrodzono 3 projekty oraz przyznano 10 wyróżnień.

Najwyżej oceniono pracę artysty Gustawa Zemły i architekta Wojciecha Zabłockiego, tym samym realizując ich wizję pomnika. Opracowanie założeń ideowych monumentu powierzono Wilhelmowi Szewczykowi. Według założeń projektowych decydujący element pomnika, czyli trzy skrzydła, miały zostać wykute w granicie. Ostatecznie zdecydowano się na odlew z brązu. Wykonaniem odlewu skrzydeł zajęły się Gliwickie Zakłady Urządzeń Technicznych. Wraz ze zmianą materiału, ogłoszono powszechną zbiórkę metali nieżelaznych, którą zajęły się: Krajowa Komisja Weteranów Powstań Śląskich oraz Związek Bojowników o Wolność i Demokrację. Każdy ofiarodawca otrzymywał potwierdzenie odbioru oraz pamiątkową cegiełkę. 3 maja 1966 roku, w 45. rocznicę wybuchu III powstania śląskiego oficjalnie zainaugurowano budowę pomnika wmurowując akt erekcyjny. Kamieniem węgielnym było 21 urn z ziemią z pól bitewnych, nie tylko związanych z powstaniami śląskimi. Urny oraz akt erekcyjny złożono w krypcie pod pomnikiem zaprojektowanej przez Wojciecha Zabłockiego. Po tym akcie, oficjalnie rozpoczęto budowę. Przygotowanie odlewów jak i montaż konstrukcji zajął ponad rok.

Odsłonięcie monumentu nastąpiło 1 września 1967 roku. Tego samego dnia zapłonął „wieczny znicz” umieszczony pomiędzy skrzydłami. Powstanie Pomnika Powstańców Śląskich miało także wymiar ideologiczny. W wątek powstań śląskich wpisano aktualne w tamtych czasach treści propagandowe, jak „walkę klasową ludu śląskiego przeciwko niemieckim wyzyskiwaczom” czy „udział ziem śląskich w tysiącletniej historii Polski”. Organizowano przy nim uroczystości państwowe, zarówno rocznicowe jak i te zwane „partyjno-państwowymi”. Starano się przydać pomnikowi określony wymiar ideowy i treściowy, zogniskowany na programie totalnej antyniemieckości. Jednakże, wyraz estetyczny monumentu sprawił, że zawarte w nim ideowe treści nie przedostały się do masowej wyobraźni odbiorców. 

Opis

Założenie pomnikowe znajduje się u zbiegu alej Wojciecha Korfantego i Walentego Roździeńskiego, przy rondzie im. gen. J. Ziętka w Katowicach. Składa się z części sztucznie usypanej skarpy o nieregularnym kształcie, wyniesionej poza poziom ronda i odciętej od niego półkolistą bastionową ścianą zwieńczoną rzeźbą. Skarpa licowana jest granitową okładziną, a na jej powierzchni umieszczono napisy z nazwami miejscowości, w których toczyły się bitwy powstań śląskich. Powierzchnię placu wyłożoną granitem od strony południowej zamyka niewielki murek z napisem „Warszawa Powstańcom Śląskim”. Szczyt założenia, od strony północno-zachodniej, wieńczy rzeźba trzech skrzydeł wznoszących się ku górze odlanych z brązu. Na każdym skrzydle umieszczono daty powstań śląskich. Pomiędzy ustawionymi koncentrycznie skrzydłami znajduje się okrągły znicz. Widnieją na nim napisy z nazwami miejsc bitew wojsk polskich. 

Oprac. Marke Majcherczyk, 02.2026 r.