Wartość zabytku

Płock należy do najstarszych i najważniejszych ośrodków miejskich w Polsce określanych w XI wieku przez Galla Anonima jako: sedes regni principalis, czyli ośrodki, w których rezydowali władcy. Czas szczególnego znaczenia Płocka przypadł na rządy Władysława I Hermana oraz jego synów Zbigniewa i Bolesława III Krzywoustego. Gród stał się wówczas główną rezydencją monarszą w kraju, jednocześnie miejscem fundacji książęcych i kościelnych, a katedra płocka nekropolią władców. Po podziale dzielnicowym dokonanym testamentem Krzywoustego, Płock utrzymał się jako stolica Mazowsza - księstwa dzielnicowego i miejsce wiecznego spoczynku kolejnych książąt mazowieckich. Miasto było też siedzibą najwyższych władz kościelnych. W 1075 roku Bolesław Śmiały utworzył tu biskupstwo i ufundował pierwszą katedrę. Mimo niszczących najazdów wojsk pruskich, krzyżackich, litewskich i ruskich rozwojowi i rozbudowie miasta sprzyjał mecenat biskupi i książęcy, dzięki któremu Płock był znany jako ośrodek edukacyjny, artystyczny, kulturalny i polityczny, aż do inkorporacji Mazowsza do Korony Królestwa Polskiego w XVI wieku, kiedy utracił swoje znaczenie.

Najstarsza część Płocka znajduje się na Wzgórzu Tumskim, w obrębie którego skupiają się zabytkowe budowle o najwyższych wartościach historycznych, artystycznych i naukowych.

Na Wzgórzu Tumskim znajdują się: bazylika katedralna pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, dawne opactwo benedyktyńskie z reliktami zamku książęcego oraz budynek Muzeum Diecezjalnego, tzw. Stare Muzeum. Obiekty te stanowią bezcenne świadectwo rozwoju kultury materialnej i duchowej od średniowiecza do XX wieku, zarówno ze względu na architekturę, jak i wyposażenie wnętrz oraz zbiory muzealne związane z tradycją tego miejsca.

Historia

Płock był głównym ośrodkiem władzy na Mazowszu przyłączonym do państwa Piastów w X wieku. W 1075 roku, z fundacji Bolesława II Śmiałego ustanowiono w Płocku biskupstwo i prawdopodobnie w 2. połowie XI wieku wzniesiono pierwszą katedrę na Wzgórzu Tumskim. W jej sąsiedztwie, zapewne pod koniec XI wieku wybudowano kamienną wieżę mieszkalno-obronną tzw. palatium Hermana i Krzywoustego. W 1102 roku w katedrze został pochowany Władysław I Herman. Niedługo później świątynię zniszczył najazd Pomorzan. Drugą katedrę wzniesiono z fundacji bp. Aleksandra z Malonne w latach 1136-1144. Orientowana trójnawowa bazylika z granitowych ciosów była największą katedrą romańską na ziemiach polskich. Z biskupem z Malonne wiąże się także fundacja wykonanych w Magdeburgu „Drzwi płockich”, wybitnego dzieła sztuki brązowniczej o europejskiej randze artystycznej. W wyniku bliżej nieznanych wydarzeń, Drzwi trafiły z Płocka do Nowogrodu Wielkiego i obecnie znajdują się w tamtejszym Soborze Sofijskim. Ich wierna kopia zawisła w obecnej katedrze w 1981 roku.

W wyniku pożaru w 1530 roku romańska katedra uległa zniszczeniu i została ostatecznie rozebrana, a biskup płocki Andrzej Krzycki zainicjował budowę świątyni w stylu renesansowym. Zadanie to powierzył włoskiemu warsztatowi architekta Bernardina Zanobiego de Gianotis, z którym współpracowali Giovannie Cini i Filip da Fiesole. Dokładnie na rzucie poprzedniej świątyni wzniesiono nową, trójnawową bazylikę z transeptem, a do budowy użyto materiałów pozostałych z rozbiórki. W 1550 roku mury katedry wzmocniono dostawiając kaplice, a w latach 1556-1563 Jan Baptysta z Wenecji przeprowadził jej rozbudowę. W 1787 roku do katedry dostawiono klasycystyczny kolumnowy portyk spinający pękające mury wież. W latach 1900-1903 przeprowadzono gruntowną restaurację świątyni. Prace projektowe i pełny nadzór Kuria powierzyła architektowi Stefanowi Szyllerowi. Stan obiektu był katastrofalny, zwłaszcza w partii fasady i wież. Spowodowało to konieczność dalekoidącej ingerencji w oryginalną substancję zabytkową. Szyller zdecydował się na rozebranie sklepienia i znacznych partii murów, następnie ich wierne odtworzenie. Zrezygnował z tynków zewnętrznych, a rozebraną klasycystyczną fasadę zastąpił rekonstrukcją odnoszącą się do stanu z XVI wieku.

Zespół zamku i dawnego opactwa benedyktynów z późnogotyckim kościołem i zabudowaniami klasztornymi przebudowanymi w XVII wieku oraz z reliktami romańskimi przedstawia wysoką wartość dokumentacyjną ze względu na czytelność nawarstwień historycznych w zachowanej substancji zabytkowej. W XII wieku zapewne z fundacji Bolesława III Krzywoustego założono na terenie grodu drewniane opactwo benedyktynów pw. św. Wojciecha. Pod koniec XIII wieku wzniesiono na wzgórzu murowany zamek - rezydencję otoczoną od strony Wisły murami obronnymi. W latach 1351-1370 Płock przeszedł we władanie króla Kazimierza III Wielkiego, który odrestaurował i ufortyfikował zamek, otoczył drugim murem z cegły z wieżami i fosą. W końcu XV wieku nadbudowano wieżę zamkową na romańskich fundamentach i przeniesiono do niej dzwony katedralne z zagrożonych zawaleniem dzwonnic. Po zamontowaniu zegara wieżę nazwano Zegarową. W XVI wieku po osunięciu się skarpy część zamku runęła do Wisły. Rezydencję książąt przeniesiono do południowej części, reszta budowli od 1538 roku pozostała własnością benedyktynów. Na zamku w latach 1538-1545 wzniesiono gotycki kościół pw. św. Wojciecha, rozbudowany wraz z klasztorem w 1632 roku według projektu Giovanniego Battisty Gisleniego.

W 1781 roku benedyktyni opuścili Płock i przenieśli się do Pułtuska. Dawne opactwo zajęli misjonarze, którzy otrzymali także teren fosy tzw. Dunajek, na granicy między zamkiem i rynkiem kanonicznym, z zastrzeżeniem by założyć tam ogród. Za rządów pruskich, po 1803 roku, rozebrano resztki murów obronnych zamku, a w latach 20. XIX wieku teren wzgórza splantowano i uporządkowano. Z zamku gotyckiego pozostały jedynie: Wieża Zegarowa, Baszta Szlachecka i fragment murów obronnych. Podczas pierwszych badań Wzgórza Tumskiego przez Towarzystwo Naukowe Płockie w dniu 22 lipca 1825 roku odnaleziono groby władców Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego. Szczątki władców wraz z prochami innych książąt z dynastii Piastów zostały uroczyście złożone w marmurowym sarkofagu w kaplicy nazwanej Królewską.

W latach 1850-1864 dawne opactwo przebudowano na seminarium duchowne. Kościół pw. św. Wojciecha zlikwidowano i przebudowano na żeńskie państwowe gimnazjum, działające do 1914 roku. Z inicjatywy gubernatora Sergiusza hrabiego Tołstoja w 1866 roku urządzono park „za Tumem” z alejami i tarasami na koronie skarpy. W latach 1903-1906 Stefan Szyller wzniósł przy katedrze Muzeum Diecezjalne, pierwszy tego typu obiekt w Królestwie Polskim. Zbiory muzealne zapoczątkowano dzięki paramentom pochodzącym z katedry płockiej oraz niewykorzystanym przez Szyllera do odbudowy detalom romańskim i renesansowym. Zbiory skarbca katedralnego wyróżniają się najwyższej klasy wartościami artystycznymi i mają wyjątkowe znaczenie dla kultury i dziedzictwa narodowego. Jednym z najbardziej reprezentatywnych zabytków polskiej sztuki późnoromańskiej przechowywanym w Muzeum Diecezjalnym jest kielich mszalny wraz z pateną fundacji księcia Konrada Mazowieckiego z około 1240 roku. Do powszechnie znanych dzieł należy także relikwiarz hermowy św. Zygmunta, fundacji króla Kazimierza III Wielkiego z 2. połowy XIV wieku, ukoronowany autentycznym diademem piastowskim. Jednym z najcenniejszych zabytków rękopiśmiennych jest Biblia Płocka, pochodząca z 2. ćwierci XII wieku. W latach 1929-1930 gmach muzeum rozbudowano. Po 1918 roku dawne opactwo z reliktami zamku zwrócono Kościołowi. W latach 60-70. XX wieku zespół dawnego opactwa adaptowano na siedzibę Muzeum Mazowieckiego. Po remoncie przeprowadzonym w latach 2006–2008 umieszczono w nim skarbiec Muzeum Diecezjalnego i Kurię Diecezjalną Płocką.

Opis

Wzgórze Tumskie w Płocku wyodrębnione z linii nadwiślańskiej skarpy, wraz z usytuowaną na szczycie zabudową, stanowi najstarszą część zabytkowego zespołu urbanistyczno-architektonicznego miasta, obejmującą teren dawnego grodu książęcego. Kompleks zabytkowej zabudowy Wzgórza tworzą: bazylika katedralna, zespół dawnego opactwa benedyktyńskiego z reliktami zamku i budynek Muzeum Diecezjalnego. Ulica Tumska dzieli układ przestrzenny wzgórza na dwie części: północno-wschodnią z bazyliką katedralną i towarzyszącymi jej budynkami oraz północno-zachodnią z zespołem dawnego opactwa z reliktami zamku. Od strony wschodniej jarem dawnego strumienia biegnie ul. Mostowa.

Na Wzgórzu Tumskim dominującą budowlą jest renesansowa katedra pw. Wniebowzięcia NMP. Jest to orientowana trójnawowa bazylika transeptowa z dwuwieżową fasadą od frontu i wydłużonym prezbiterium, półkoliście zamkniętym, ujętym po bokach prostokątnymi, piętrowymi pomieszczeniami zakrystii, skarbca i kapitularza. Świątynia ma dachy dwuspadowe, pokryte blachą miedzianą z umieszczoną na skrzyżowaniu naw kopułą z latarnią. We wnętrzu, nawy mają sklepienia krzyżowe, wsparte naprzemiennym systemem podpór (kolumn i filarów), a prezbiterium - kolebkowe. Ramiona transeptu zamykają półkoliste kaplice: Najświętszego Sakramentu od północy i św. Zygmunta od południa. W dolnych kondygnacjach wież znajdują się kaplice: św. Rodziny (Sierpskich) od południa i tzw. Królewska od północy. Fasada katedry jest rekonstrukcją elewacji renesansowej z arkadowymi szczytami. Portal wewnętrzny od 1982 roku zdobi odlana z brązu wierna kopia romańskich Drzwi Płockich (oryginał od końca XV wieku znajduje się w soborze św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim w Rosji). Neorenesansowe wyposażenie katedry z początku XX wieku, w tym ołtarz główny i kilka ołtarzy bocznych projektował Stefan Szyller. Polichromie wykonano wg projektu i pod kierunkiem Władysława Drapiewskiego. W tzw. Kaplicy Królewskiej w klasycystycznym sarkofagu z czarnego marmuru projektu Zygmunta Vogla pochowane są szczątki władców Polski oraz książąt piastowskich. Z pierwotnego wyposażenia katedry ocalał zespół wyjątkowych kamiennych nagrobków i epitafiów, reprezentujących najwyższy poziom sztuki sepulkralnej późnego renesansu i baroku. Ponadto zachowane są dwa kamienne ołtarze boczne z początku XVII wieku: Matki Bożej Mazowieckiej i Ukrzyżowania.

W sąsiedztwie bazyliki katedralnej od północnego-zachodu znajduje się zespół dawnego opactwa benedyktyńskiego z reliktami zamku książąt mazowieckich. Na planie nieregularnego czworoboku wokół wewnętrznego dziedzińca rozmieszczone są dwie wieże zamkowe z połowy XIV wieku wzniesione z cegły w wątku gotyckim, w północno-zachodnim narożniku – Szlachecka i w północno-wschodnim – Zegarowa, fragment muru gotyckiego zamku, trzy nowożytne skrzydła klasztoru oraz skrzydło północne ukryte za murem kurtynowym. Wieża Szlachecka (Bramna, Wysoka) u podstawy jest czworoboczna, wyżej ośmioboczna z dachem wielospadowym, krytym dachówką. W dolnej kondygnacji sklepienie krzyżowe, w przyziemiu gotycki ostry łuk bramny. Wieża Zegarowa jest czworoboczna, z cylindrycznymi wieżyczkami w wyższej kondygnacji, nakryta baniastym hełmem. W jej przyziemiu eksponowane są relikty romańskiej budowli. Trzy skrzydła dawnego klasztoru, ob. skarbiec Muzeum Diecezjalnego i Kuria Diecezjalna w Płocku, to murowane budynki o rzutach wydłużonych prostokątów, trzykondygnacyjne, tynkowane z dachami dwuspadowymi krytymi dachówką. Mają elewacje dzielone gzymsami, z prostokątnymi otworami okiennymi i drzwiowymi. W skrzydle południowym zachowane są relikty kościoła pw. św. Wojciecha, czytelne na elewacjach zewnętrznych w formie szkarp oraz szczątkowych odkrywek, w partii dachu poprzez widoczną częściowo ścianę szczytową i różnicę w wysokości kalenicy oraz we wnętrzu sali drugiego piętra Muzeum, gdzie eksponowany jest zachodni arkadowy szczyt kościoła. Pozostała część skrzydła południowego zlokalizowana jest na wschód od dawnego kościoła i zamknięta od strony wschodniej dwuosiową ścianą szczytową z wejściem głównym do obiektu z zewnętrznego ganku. Skrzydło wschodnie jest dziewięcioosiowe, symetryczne, z przejazdem bramnym na osi. Skrzydło zachodnie dostawione do fragmentu muru gotyckiego, eksponowane jedynie od strony dziedzińca. Podobnie północne skrzydło z XX wieku.

Na północ od bazyliki znajduje się Muzeum Diecezjalne. Jest to budynek neoromański, dwukondygnacyjny, na rzucie nieregularnym zbliżonym do wydłużonego prostokąta. Elewacje zewnętrzne nieotynkowane, nieregularne, z wydatnym gzymsem oddzielającym część dolną od wysokiej ścianki attykowej z pionowym podziałem lizenami. Elewacja frontowa z ryzalitem mieszczącym wejście główne podkreślone szkarpami. Otwory okienne i drzwiowe w układzie nieregularnym, w kształcie prostokątów oraz zamknięte łukiem pełnym. Na elewacjach zewnętrznych w specjalnie utworzonych niszach oraz w murze łączącym Muzeum z budynkiem Sądu Biskupiego, umieszczono lapidarium detali romańskich i renesansowych, odnalezionych podczas restauracji katedry.

Oprac. Narodowy Instytut Dziedzictwa

Polecamy również artykuł pt. „Płock – Wzgórze Tumskie" na portalu spotkaniazzabytkami.pl