Bazylika katedralna pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, Płock
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Bazylika katedralna pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

Płock

photo

Obiekt posiada wartości historyczne, artystyczne i naukowe. Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny została wzniesiona od podstaw w l. 1531-1534, na rzucie wcześniejszej romańskiej budowli. Była pierwszą i jednocześnie największą budowlą renesansową na północ od Alp. Wielka restauracja kościoła odbyła się w l. 1901-15, według projektu Stefana Szyllera. Bazylika katedralna prezentuje wartość wynikającą z kontynuacji zarówno w aspekcie chronologicznym, jak i funkcjonalnym.

W katedrze pochowani są dawni władcy Polski - książęta: Władysław I Herman (1043-1102) oraz jego syn Bolesław III Krzywousty (1086-1138). To za ich panowania Płock pełnił rolę stolicy państwa. Spoczywają tutaj także szczątki książąt mazowieckich. Uważa się, że w bazylice znajduje się największa nekropolia Piastów polskich.

Historia

Pierwszy kościół katedralny na płockim Wzgórzu Tumskim powstał w 2. poł. XI w. z fundacji Bolesława Śmiałego w związku z ustanowieniem biskupstwa. Niewiele o nim wiadomo poza tym, że Władysław I Herman został tu pochowany w 1102 r., a świątynia została zniszczona prawdopodobnie najazdem Pomorzan ok. 1126 r. i rozebrana. Budowa drugiej katedry została podjęta przez bp. Aleksandra z Malonne. Powstała wówczas okazała romańska budowla, która została konsekrowana w 1144 roku. Otrzymała kształt trójnawowej bazyliki romańskiej z transeptem i półkoliście zamkniętym prezbiterium. Była wówczas największą katedrą romańską na ziemiach polskich. W Magdeburgu w l. 1152-4 odlane zostały z brązu drzwi do katedry, tzw. Drzwi Płockie, których los nie jest do końca znany. Z pewnością wiadomo tylko tyle, że już w 1. poł. XV w. Drzwi znajdowały się w soborze św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim (Rosja). Kres istnienia romańskiej świątyni przyniósł pożar z 1530 roku.

Renesansowa katedra została wzniesiona w l. 1531-1534 z inicjatywy bp. Andrzeja Krzyckiego, który sprowadził do Płocka trzech włoskich artystów: Bernardina Zanobiego de Gianotis, Giovanniego Ciniego i Filipa z Fiesole. Architekci wykorzystali granitowe ciosy odzyskane z rozbiórki katedry romańskiej i wznieśli w jej miejscu nową budowlę - trójnawową bazylikę z transeptem i prezbiterium zamkniętym półkoliście (układ treflowy) oraz ośmioboczną kopułą osadzoną na przecięciu naw. Kolejną fazą budowy renesansowej katedry kierował w l. 1556-63 Jan Baptysta Wenecjanin. Architekt wydłużył prezbiterium i dobudował zachodnią dwuwieżową fasadę. Przez wieki wnętrze świątyni stopniowo zapełniało się licznymi marmurowymi nagrobkami i ołtarzami utrzymanymi w stylu manierystycznym i barokowym. Stan kościoła jednak systematycznie się pogarszał. Fasadę przekształcono w stylu klasycyzmu w k. XVIII w. dostawiając do niej wielki kolumnowy poryk, który spinał mury wież fasady.

Dopiero jednak powołana w 1900 r. komisja architektoniczna jednoznacznie zaleciła generalną przebudowę katedry. Przeprowadzono ją wg projektu Stefana Szyllera w czasie sprawowania posługi przez bp. Jerzego Szembeka w l. 1901-15. Głównym zamysłem architekta było przywrócenie świątyni charakteru renesansowego. W związku z tym skuto zewnętrzne tynki, zburzono klasycystyczną fasadę, rozebrano sklepienia, kopułę oraz znaczne partie wież i murów obwodowych. Wzniesiono nowy chór i zakrystię. Zadbano także o nowe wyposażenie jak ołtarze, tron biskupi, stalle, ławki i ambonę. Z dawnego wystroju ocalały renesansowe i barokowe kamienne nagrobki i epitafia, a także para kamiennych siedemnastowiecznych ołtarzy bocznych - Matki Bożej Mazowieckiej i Ukrzyżowania. Równocześnie z renowacją architektoniczną przystąpiono do pracy nad polichromią, której wykonanie powierzono Władysławowi Drapiewskiemu.

Po wybuchu II wojny światowej, we wrześniu 1939 r., część bazyliki, w tym jedna z jej kaplic, uległa zniszczeniu w wyniku niemieckiego nalotu. Po koniecznych naprawach w 1946 r. katedrę ponownie oddano do użytku. Ostatnia zmiana architektoniczna świątyni miała miejsce w 2003 r., gdy przebudowano prezbiterium.

Opis

Katedra to orientowana trójnawowa bazylika transeptowa z dwuwieżową fasadą od frontu i wydłużonym prezbiterium, półkoliście zamkniętym, ujętym po bokach prostokątnymi, piętrowymi pomieszczeniami zakrystii, skarbca i kapitularza. Świątynia ma dachy dwuspadowe, pokryte blachą miedzianą z umieszczoną na skrzyżowaniu naw kopułą z latarnią. Fasada katedry jest rekonstrukcją elewacji renesansowej z arkadowymi szczytami i ozdobiona została m.in. czterema herbami biskupów w szczycie - inicjatorów przebudowy katedry oraz brązową płaskorzeźbą w portalu przedstawiającą scenę ofiarowania świątyni Matce Bożej Mazowieckiej (1902).

We wnętrzu bazyliki nawy mają sklepienia krzyżowe, wsparte naprzemiennym systemem podpór (kolumn i filarów), a prezbiterium kolebkowe. Ramiona transeptu zamykają półkoliste kaplice: Najświętszego Sakramentu od północy i św. Zygmunta od południa. W dolnych kondygnacjach wież znajdują się kaplice - od południa św. Rodziny (Sierpskich) i tzw. Królewska od północy. Portal wewnętrzny od 1982 r. zdobi odlana z brązu wierna kopia romańskich, tzw. Drzwi Płockich - oryginał znajduje się w soborze św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim w Rosji.

Wnętrze katedry zostało zaprojektowane na początku XX w. przez Stefana Szyllera. Są to m.in.: neorenesansowy ołtarz, stalle i tron biskupi w prezbiterium a także ambona i organy. Ściany zostały ozdobione polichromią w duchu neorenesansowej tradycji Nazareńczyków przez Władysława Drapiewskiego. W nawach są to sceny nowotestamentowe, panorama Płocka oraz wizerunki osób zasłużonych dla miasta. W prezbiterium zaś znajdują się przedstawienia Matki Bożej, 28 postaci świętych i błogosławionych oraz scena „Odnalezienia Chrystusa w świątyni”, gdzie wśród słuchaczy dwunastoletniego Chrystusa można rozpoznać polskich uczonych okresu pozytywistycznego m.in.: Aleksandra Świętochowskiego i Władysława Smoleńskiego.

W podziemiach przylegającej do północnej nawy tzw. kaplicy Królewskiej znajdują się szczątki władców Polski. Są to Władysław I Herman i jego syn, Bolesław III Krzywousty, a także książęta mazowieccy grzebani w kościele od XII do XV wieku. W centralnym miejscu kaplicy znajduje się bogaty w symbolikę narodową, klasycystyczny sarkofag z czarnego marmuru projektu Zygmunta Vogla z 1825 roku.

Pomiędzy kruchtą a nawą główną znajduje się kopia dwuskrzydłowych drzwi romańskich, tzw. Płockich (1981). Oryginalne Drzwi Płockie są starsze od Drzwi Gnieźnieńskich i należą do jednych z najlepszych dzieł tego typu w dwunastowiecznej Europie ze względu na prezentowany rysunek kwater, tematykę (Credo Apostolorum) i kunszt wykonania. Ponadto przedstawiają wybitną wartość naukową związaną z przeobrażeniami sztuki europejskiej, a swoją skalą i wyjątkowością poświadczają rangę płockiej katedry w XII wieku.

W nawie północnej znajdują się ołtarze: św. Stanisława Szczepanowskiego, Serca Jezusowego oraz Matki Bożej Mazowieckiej. W nawie południowej zaś są to ołtarze: Jezusa Ukrzyżowanego, św. Stanisława Kostki oraz św. Teresy od Dzieciątka Jezus.

Z pierwotnego wyposażenia katedry ocalał zespół wyjątkowych kamiennych nagrobków i epitafiów, reprezentujących najwyższy poziom sztuki sepulkralnej późnego renesansu i baroku. Na uwagę zasługują nagrobki, m.in.: bp. Jana Cieleckiego (XVII w.), wojewody płockiego Stanisława Krasińskiego (XVII w.) oraz pomnik bp. płockiego Piotra Dunin-Wolskiego (k. XVI w.).

Obiekt ogólnodostępny.

Oprac. Bartłomiej Modrzewski, OT NID w Warszawie, 27-06-2017 r.

Bibliografia

  • T. Glinka, M. Kamiński, M. Piasecki, K. Przygoda, A. Walenciak, Mazowsze północne. Przewodnik, Warszawa 1998.
  • M. Omilanowska, Polska. Świątynie, klasztory i domy modlitwy, Warszawa 2008.
  • Przewodnik. Płock i okolice, red. K. Strumińska, S. Płuciennik, Płock b.r.
  • Z dziejów katedry płockiej, Katedra płocka, http://www.katedraplock.pl/idcat.php?f_id=94&f_id_cat=93, dostęp: 8 czerwca 2017.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1130 - 1144
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Tumska 1, Płock
  • Lokalizacja: woj. mazowieckie, pow. Płock, gmina Płock
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy