kościół, ob. parafialny pw. św. Jana Ewangelisty, Pińczów
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

kościół, ob. parafialny pw. św. Jana Ewangelisty

Pińczów

photo

Popaulińska świątynia w Pińczowie należy do najlepszych małopolskich przykładów nowożytnego nurtu muratorskiego, charakterystycznego dla budownictwa sakralnego ziem polskich okresu panowania dynastii Wazów. Wysokie walory zabytkowe architektury tego obiektu sprowadzają się do umiejętnego zespolenia form późnogotyckich, manierystycznych i barokowych. Dużej klasy artystycznej jest również jego barokowe i rokokowe wyposażenie wnętrza, wykonane przez miejscowych i obcych artystów pracujących na rzecz Polskiej Prowincji Paulinów.

Historia

W 1430 r. bp krakowski Zbigniew Oleśnicki wystawił kościół pw. św. Jana, w związku z nadaniem praw miejskich dla Pińczowa w 1428 roku. W 1431 r. fundator powołał przy nim kolegiatę, którą w 1436 r. przekazał paulinom wraz z parafią w Wierciszowie. Najpewniej tegoż roku rozpoczęto budowę okazałej trójnawowej bazyliki, do której zaanektowano dawne prezbiterium i zakrystię. Roboty te ukończono przed 1449 r., kiedy to bp Z. Oleśnicki i jego brat wojewoda sandomierski Jan z Oleśnicy wydali akt fundacyjny pińczowskiego klasztoru paulińskiego. W 1550 r. decyzją właściciela Pińczowa Mikołaja Oleśnickiego, zagorzałego promotora reformacji, usunięto ze świątyni paulinów. Dzięki interwencji Zygmunta II Augusta zakonnicy powrócili do niej, ale na krótko, bowiem zarządzali nią w latach 1551-55. Ponownie objęli kościół po zakupieniu dóbr pińczowskich przez bpa krakowskiego Piotra Myszkowskiego w 1586 roku. Najpewniej na początku sprowadzono do niego potrzebne wyposażenie, a jego remont wykonano dopiero w latach 1596-1598. Obecną świątynię rozpoczęto budować z inicjatywy generała zakonu Mikołaja Staszewskiego w 1637 r. (wg. M. Karpowicza jej plany wyk. Tomaso Poncino, ale budzi to wątpliwości). Inwestycja przyspieszyła dopiero po 1640 r., kiedy paulini uzyskali rekompensatę za utracone w latach 50-80. XVI w. dziesięciny od właściciela miasta - Jana Ferdynanda Myszkowskiego. Przy budowie kościoła wykorzystano d. wieżę, kruchtę i część murów zakrystii. Zasadnicze prace ukończono przed 1656 r., kiedy konsekrowano świątynię. Modernizację wyposażenia ukończono w latach 1660-66, m.in. w 1665 r. ołtarz gł. wykonał Marcin Kregel. Remont świątyni przeprowadzono w latach 1682 i 1691. Ponownie była odnawiana w latach 1719-32 (sklepienie pw. Anioła Stróża, szczyty zach. i wnętrze) i latach 1744-48. Kolejny raz zmodernizowano w niej wyposażenie w latach 1745-46 i 1753-1757. Wówczas powstał zachowany do dziś zespół ołtarzy (gł. i dwa boczne wyk. Paweł Walenty Wiązkowicz vel Więckiewicz, ambona, organy - organmistrz Wojciech Szyplewski z Pilzna), a w zakrystii prace nad wyposażeniem (wyk. Antonii Rotter). W 1819 r. paulini na stałe musieli opuścić świątynię, ponieważ władze Królestwa Polskiego skasowały ich klasztor. W latach 1820-1864 była w rękach norbertanek, przybyłych tutaj z Buska. Kilka razy została wyremontowana w latach 1835-65, 1858-1862 (wnętrze, naprawa dachu i wymiana zniszczonej posadzki), w latach 1890-92 (budowa sygnaturki i remont ołtarzy bocznych) i w 1899 r. Na przeł. XIX i XX w. wykonano polichromię wnętrza. Ponownie była odrestaurowana w latach 1939-44 (tynki zewn. i zakrystii). W latach 1982-84 i 1986 poddano konserwacji polichromie oraz zakrystię. W latach 1988-89 wymieniano więźbę i poszycie dachowe. W latach 1995-99 naprawiono tynki zewn. (kruchty), a także odrestaurowano polichromię w kaplicy Anioła Stróża. W 2004 r. naprawiono tynki wewn., a w latach 2007-8 tynki w kruchcie zach. W latach 2006-12 poddano konserwacji ołtarze – główny i boczny oraz ambonę.

Opis

Kościół położony jest w centrum nieregularnego placu, obwiedzionego niskim, kamiennym murem, z wysoką dzwonnicą położoną skośnie na osi fasady. Jest to orientowana świątynia o późnogotyckiej bryle, z dekoracją manierystyczną. W jej zach. części znajdują się pozostałości świątyni gotyckiej z portalem w kruchcie. Kościół jest trójnawową bazyliką z czteroprzęsłowym, kwadratowym korpusem i wyodrębnionym, dwuprzęsłowym, prostokątnym prezbiterium zamkniętym półkoliście absydą. Do prezbiterium od pn. przylega niższa od niego kwadratowa, piętrowa, zakrystia poprzedzona, prostokątnym przedsionkiem z klatką schodową, nad nim na piętrze prostokątny chór zakonny. Do korpusu nawowego dostawiono od zach., na osi, znacznie niższą od niego piętrową, kwadratową gotycką kruchtę, a od pd. przy 2 przęśle od wsch. kwadratową, kaplicę kopułową. Świątynię wymurowano z kamienia, obustronnie wytynkowano i opięto skarpami. Nakrywają ją dachy: dwuspadowy (nad nawą gł. z wieżową sygnaturką z dwuprześwitowym hełmem i nad kruchtą), wielospadowy (nad prezbiterium), pulpitowy (nad nawami bocznymi, przedsionkiem i zakrystią) i kopułowy z latarnią (nad kaplicą). Skromne, dwukondygnacyjne elewacje świątyni są rozczłonkowane skarpami. W ścianie wsch. zakrystii znajduje się epitafium Reginy Stolarskiej z ok. 1624 r. (nieustalony warsztat pińczowski). Na ich tle wyróżnia się, poprzedzona kruchtą z kartuszem z herbem Zygmunta Gonzagi Myszkowskiego z pocz. XVII w. (nieustalony warsztat z Pińczowa), fasada zach. o wysokim, wczesnobarokowym, dwustrefowym szczycie z niszami, obeliskami, które wieńczą wapienne rzeźby z ok. 1642 r. (nieustalony warsztat pińczowski). Wejścia główne i boczne akcentowane są kamiennymi portalami: ostrołukowym, profilowanym w kruchcie (2 ćw. XV w.) oraz z rustykowanymi obramieniami w bocznych wejściach (lata 30.-40. XVII w.). Wnętrze świątyni zdobią filarowe arkady międzynawowe, a pilastry mają stylizowane kapitele z belkowaniem. W nawie gł. i prezbiterium są sklepienia kolebkowe z lunetami (z geometryczną dekoracją stiukową, w nawie gł. typu krakowskiego, w nawach bocznych i prezbiterium typu lubelskiego), w kruchcie krzyżowo-żebrowe (z płaskorzeźbionym zwornikiem z herbem Oleśnickich z 2 ćw. XV w.). Wśród bogatego wyposażenia świątyni godnymi uwagi są: późnobarokowy ołtarz gł. z 1746 r. (wyk. Paweł Walenty Wiązkowicz vel Więckiewicz, z krucyfiksem z 2 poł. XVII w.) i zespół dziesięciu ołtarzy bocznych z lat 40. XVIII w. (z obrazami świętych i NMP z XVII-XX w.), stalle z ok. 1665 r. (z posągami świętych i obrazami z życia św. pustelników, wyk. Krakowski) , figura św. Anny Samotrzeć z 1 poł. XVI (niezidentyfikowany warsztat małopolski), chór muzyczny z prospektem organowym z ok. 1757-59 (instrument Wojciecha Szyplewskiego, późn. remont.), manierystyczny nagrobek Anny Jakuczykowej z 1618 r. w kruchcie (nieustalony warsztat pińczowski), marmurowa chrzcielnica z lat 40.-70. XVII w. (warsztat chęciński?).
Materiał i konstrukcja: kamień, cegła, murowanie i tynkowanie.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym z proboszczem.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 17-06-2017 r.

Bibliografia

  • Gucwa M., Kościół i klasztor popauliński w Pińczowie, woj. kieleckie. Dokumenta-cja naukowo-historyczna [...], Kielce 1984, mps, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach.
  • Adamczyk A., Prace remontowo-konserwatorskie i budowlane w granicach województwa świętokrzyskiego i dawnego kieleckiego, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 23-40.
  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 23-83.
  • Barańska I., Stalle barokowe w kościele popaulińskim w Pińczowie, „Studia Claromontana" 1991, t. 11, s. 310-332.
  • Corpus Inscriptionum Poloniae, t. 1: Województwo kieleckie, red. J. Szymański, z. 4: Miechów i Pińczów wraz regionem, wyd. B. Trelińska, Kielce 1983.
  • Gucwa M., Dzieje architektoniczne klasztoru w Pińczowie. Studia Claromontana 1996, t 16, s. 293 – 324.
  • Jaklewicz T., Dawno temu na Ponidziu..., Kielce-Chroberz 2013.
  • Karpowicz M., Tomasz Poncino (ok. 1590-1659) architekt pałacu kieleckiego, Kielce 2002.
  • Łoziński J. Z., Pomniki sztuki w Polsce, t. I: Małopolska, Warszawa 1985, s. 437-38.
  • Myślińska K., Święta Anna Samotrzeć, w: Ornamenta Ecclesiae. Sztuka Sakralna diecezji kieleckiej. Katalog Wystawy, red. K. Myśliński, Kielce 2000, s. 90.
  • Hołubiczko A., Życie i twórczość artystyczna brata Antoniego Rottera (1705-1764), „Studia Claromontana" 1991, t. 11, s. 273-301.
  • Miłobędzki A., Architektura region u świętokrzyskiego w XVII wieku, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach” 1975, t. 9, s. 57-83.
  • Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980.
  • Pencakowski P., Recepcja dzieł dawnej sztuki i pamiątek przeszłości w diecezji krakowskiej w epoce kontrreformacji, Kraków 2009.
  • Rosiński P., Zabytkowe organy w województwie kielecki, Warszawa-Kraków 1992.
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast zabytków i pamiątek w pińczowskiem, skalbmierskiem i wiślickiem, Marjówka 1927, s. 240-273.
  • Wardzyński M., Rzeźba nowożytna w kręgu Jasnej Góry i Polskie Prowincji Zakonu Paulinów, cz. 1: Ośrodek rzeźbiarski w Częstochówce pod Jasną Górą 1620-1705, t. 1, Warszawa 2009.
  • Wardzyński M., Paweł Walenty Wiązkowicz vel Więckiewicz, rzeźbiarz śląski w Małopolsce oraz w ziemi sieradzkiej i wieluńskiej w 2. ćw. XVIII w. Przyczynek do migracji artystów między Śląskiem a Rzeczpospolitą, „Roczniki Humanistyczne” 2014, t. LX, z. 4, s. 57-130.
  • Wiśniowski E., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne, Warszawa 1965.
  • Wiśniowski E., Prepozytura wiślicka do schyłku XVIII w., Lublin 1976.
  • Wojtasik Z., Prace konserwatorskie przy zabytkach ruchomych- prowadzone pod od 1990 roku do połowy 2000 pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 63-81.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 121-178.
  • Zbudniewek J., Klasztor paulinów w Pińczowie, [w:] Pińczowskie spotkania historyczne, z. 1, red. A. Kwiecień, K. Słonina, A. Grygiel, Pińczów 1997, s. 16-43.
  • Zbudniewek J., Kościelne dzieje Pińczowa w XVI-XVIII wieku, „Pietas et Studium. Rocznik Wyższego Seminarium Duchownego Prowincji Matki Bożej Anielskiej Zakonu Braci Mniejszych w Krakowie” 2008

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1637 - 1656
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Wolności 26, Pińczów
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. pińczowski, gmina Pińczów - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy