Najstarsze zadrzewienia o wartościach historycznych pochodzą jeszcze z czasów dominikańskich (do 1847 r.), natomiast późniejsze z okresu działalności prawosławnych zakonnic (1900-1915), które rozbudowały podominikański zespół klasztorny o nowe obiekty i wzbogaciły jego układ o liczne nasadzenia.  

Historia

Folwark Krzywystok, z którego rozwinął się dzisiejszy Różanystok był w XVI wieku królewszczyzną oddawaną w czasową dzierżawę osobom szczególnie zasłużonym. Pierwsze o nim wzmianki pochodzą z 1582 roku, kiedy wraz z okolicznymi wsiami należał do Scypiona del Campo, kawalkatora Zygmunta Augusta. Następnie zarządzał nim Stanisław Tabeński, od którego był nazywany Tabeńszczyzną oraz Kazimierz Tyszkiewicz, podczaszy litewski. Zapisał on Krzywystok swoim krewnym Szczęsnemu i Eufrozynie Tyszkiewiczom, stolnikostwu derpskim, którzy odziedziczyli go w 1652 roku. Na planie ziemskim z 1847 roku ich dwór usytuowany jest na północ od dzisiejszej wsi, przy drodze do Dąbrowy. Do naszych czasów z założenia dworskiego zachowały się jedynie stawy rybne założone na niewielkim, krętym cieku wodnym (stoku), od którego folwark wziął swoją nazwę. W 1652 roku Tyszkiewiczowie zamówili w Grodnie obraz Matki Bożej Częstochowskiej, który sześć lat później zasłynął cudami. Dla podtrzymania jego kultu Szczęsny i Eufrozyna ufundowali w latach 1759-1661 na sąsiadującym z folwarkiem wzgórzu drewniany kościół i klasztor dominikanów. Zakonnicy rozwijali konwent budując nową murowaną świątynię (1759-1783), klasztor (1794) i obiekty gospodarcze. Łączyło się to z przeorganizowaniem przestrzeni sanktuarium i dostosowaniem jej do ruchu pielgrzymkowego. Z tego powodu teren przed kościołem i klasztorem, które tworzyły pierzeję skierowaną ku wiodącej od pn. drodze do Dąbrowy, ukształtowano tarasowo, co wyeksponowało oba gmachy. Pozwoliło też wyznaczyć plac na potrzeby pątników otoczony drewnianymi zabudowaniami, wśród których była m.in. karczma. Nieodzowną częścią założenia klasztornego musiały być ogrody. Pierwsza wzmianka o nich pochodzi z 1. poł. XVIII wieku, kiedy obok różanostockiego klasztoru funkcjonował ogród, w którym rosły wyszukane gatunki drzew zasadzone z inicjatywy przeora Remigiusza Śmiarowskiego (zm. 1757). Wspomniany ogród znajdował się na południe od kościoła, o czym świadczy zachowany do dziś szpaler drzew z przewagą lip drobnolistnych i srebrzystych oraz z udziałem klonu zwyczajnego i jesionu wyniosłego otaczający od zachodu, południa i wschodu teren przykościelny. Z tego okresu pochodzą też zapewne trzy dęby szypułkowe rosnące miedzy blokami nr 10 i 21. Po kasacie klasztoru dominikańskiego w 1847 roku należące do niego zabudowania przeszły na własność parafii różanostockiej. W 1866 roku w ramach represji popowstaniowych kościół zamieniono na cerkiew, a w 1900 roku władze carskie sprowadziły do Różanegostoku prawosławne zakonnice. Stworzyły one w Różanymstoku prężnie działający ośrodek edukacyjny dla dziewcząt, adaptując na jego potrzeby zabudowania poklasztorne oraz wznosząc rozległy kompleks budynków dydaktycznych, mieszkalnych i gospodarczych. Prawie cały teren ośrodka został otoczony kamiennym murem łączącym się z analogicznym ogrodzeniem wokół kościoła pochodzącym z końca XVIII wieku. Nową przestrzeń aranżowano również przy pomocy nasadzeń, co potwierdzają fotografie archiwalne. Wzdłuż północnego muru posadzono aleję z klonów zwyczajnych, kasztanowców białych i jesionów wyniosłych, wschodnią granicę założenia wyznaczał szpaler kasztanowców, jesionów i klonów, z cerkwi zimowej do Zielonej Willi prowadziła aleja lip drobnolistnych. Aleje jesionowo-klonowe posadzono przy drogach do Dąbrowy i Grodziszczan, zaś topolową do Jaczna. W 1918 roku kompleks klasztorny wraz z kościołem odzyskało duchowieństwo katolickie, a w 1919 roku zapadła decyzja o przekazaniu go salezjanom, którzy podjęli się szeroko zakrojonej działalności oświatowo-wychowawczej. W 1954 roku zostali jednak wysiedleni z Różanegostoku, a w budynkach poklasztornych zorganizowano państwową szkołę rolniczą. Z okresu międzywojennego i powojennego pochodzą nasadzenia wokół kościoła, zwłaszcza na cmentarzu przykościelnym i na placu między d. klasztorem dominikańskim a boiskami. Były to głównie lipy drobnolistne, klony zwyczajne, brzozy brodawkowate, ale również żywotniki zachodnie i świerki kłujące, częściowo usunięte w ostatnich latach. W 2000 roku kompleks poklasztorny zwrócono salezjanom, którzy otworzyli w nim młodzieżowy ośrodek wychowawczy. Od lat 90-tych następuje powolna degradacja założenia spowodowana wycinaniem drzew, których (z nielicznymi wyjątkami) nie zastępują nowe nasadzenia. Nie zachowały się aleje wiodące do Dąbrowy i Grodziszczan, w 2023 roku usunięto większość lip z alei prowadzącej z dawnej cerkwi zimowej do Zielonej Willi, w 2024 roku wycięto ostatnie topole czarne przy drodze do Jaczna. Stopniowo usuwane są drzewa rosnące wzdłuż muru ogrodzeniowego, a także pojedyncze z wnętrza założenia. Na pogorszenie stanu zabytkowej zieleni wpływa też niewłaściwa pielęgnacja. 

Opis

W rozplanowaniu przestrzennym Różanegostoku historyczna kompozycja zieleni odgrywa bardzo dużą rolę estetyczną i  krajobrazową. Aleje i szpalery drzew wyznaczały ciągi komunikacyjne i granice założenia, tworzyły osie widokowe i integrowały kompozycję przestrzenną. Pełniły też rolę praktyczną dając ochronę przed wpływami atmosferycznymi i tworząc osłonę dla roślin ogrodowych. Niewątpliwe są ich walory artystyczne i estetyczne, ale za ważkie należy uznać też wartości historyczne, ponieważ są świadectwem przemian układu przestrzennego i mówią o stylach komponowania zieleni w epokach, w których powstały. Tym samym postępujące w ostatnich dziesięcioleciach wycinki poszczególnych drzew oraz całych ich układów wpływają bardzo negatywnie na walory zabytkowe i integralność założenia klasztornego. Powodują utratę wielu jego wartości, głównie artystycznych i historycznych, ale także przyrodniczych, bowiem wiekowe drzewa są siedliskiem rzadkich owadów (ciołek matowy) i chronionych porostów (m.in. odnożyca jesionowa). 

Obecnie można mówić jedynie o reliktach kompozycji zieleni. Zachowały się niektóre szpalery i fragmenty alei oraz pojedyncze drzewa będące świadectwem historycznych nasadzeń. Do najstarszych należy szpaler z przewagą lip drobnolistnych i srebrzystych oraz udziałem klonu zwyczajnego i jesionu wyniosłego otaczający od zach., pd. i wsch. dawny ogród dominikański. Z tego okresu pochodzą też zapewne trzy dęby szypułkowe rosnące miedzy blokami nr 10 i 21. Z czasów działalności prawosławnych zakonnic (1900-1915) zachowały się fragmenty alei lipowych prowadzących z kościoła do bramy w murze oraz z d. cerkwi zimowej do Zielonej Willi. Przetrwał szpaler kasztanowców, jesionów wyniosłych i klonów zwyczajnych wzdłuż wsch. granicy założenia, fragmenty nasadzeń wzdłuż muru otaczającego Różanystok, relikty sadów jabłoniowych (między blokami 9, 10, 11, 21 a także na placu za d. cerkwią), pojedyncze drzewa rozrzucone po terenie całego założenia (jesiony wyniosłe, lipy drobnolistne, orzechy włoskie) oraz młodsze nasadzenia z okresu międzywojennego i powojennego zwłaszcza na cmentarzu przykościelnym i placu między d. klasztorem a boiskami.

Obiekt dostępny przez cały rok.

Oprac. dr Aneta Kułak, NID OT Białystok, 10.07.2024 r.