Historia

Park im. św. Jana Sarkandra w Rybniku (tzw. park „Na Górce”, „Na wzgórzu”, „Pocmentarny”), powstał w miejscu, które historycznie pełniło funkcję nekropolii. Pierwszych pochówków w obrębie cmentarza dokonywano od ok. XII wieku, a ostanie miały miejsce w 1920 roku. W XVII wieku cmentarz częściowo został otoczony murem. W wieku XIX jego teren był z kolei kilka razy powiększany. W 1975 roku cmentarz uległ likwidacji. W 2 poł. XX wieku wskazany obszar przekształcono w park miejski, któremu w roku 1994 nadano imię św. Jana Sarkandra.

Opis

Park został założony na wzniesieniu, w miejscu dawnego katolickiego cmentarza. Obecnie zajmuje on obszar położony między dzisiejszymi ulicami Cegielnianą (od północy) i Gliwicką (od wschodu) oraz linią zabudowy (od południa i zachodu). Na jego terenie, w północno-wschodnim fragmencie znajduje się kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (tzw. kościół akademicki), stanowiący pozostałość wcześniejszego, pochodzącego z ok. XV wieku, pierwszego kościoła parafialnego. W odległości kilku metrów od tego kościoła wzniesiono ok. 2 poł. XIX wieku kaplicę nagrobną ks. Edwarda Bolika (proboszcza rybnickiego kościoła pw. Matki Bożej Bolesnej w latach 1861-1899). W bezpośrednim sąsiedztwie świątyni utworzono lapidarium, powstałe z zachowanych fragmentów mogił, pochodzących z terenu wspomnianego cmentarza. W północnej części założenia zachował się pomnik nagrobny, poświęcony pamięci rosyjskich jeńców wojennych z lat 1915-1918.

Strukturę parku tworzą przede wszystkim drzewa pochodzące z różnych okresów jego rozwoju, z mniejszym udziałem krzewów oraz pojedynczymi egzemplarzami bylin (np. Hosta sp. – funkia). Dostrzega się też fragmenty terenu porośnięte przez pnącza (np. Hedera sp. – bluszcz). Nasadzenia powstałe przy udziale przedstawionych roślin, ukształtowano w sposób swobodny. W poszczególnych wnętrzach architektoniczno-krajobrazowych, ich rozmieszczenie należy jednak uznać za przypadkowe. Układ komunikacyjny ma postać mieszaną: w obrębie kościoła – regularną, w południowej i zachodniej części – zbliżony do obwodnicowego. Przy jego udziale wyznaczono główną oś widokową (o kierunku zachodnio-wschodnim), skierowaną na świątynię. Nawierzchnie zostały wykonane z kostki granitowej oraz betonowej utrzymanej w szarej kolorystyce. W środkowej części parku obecne są fragmenty nawierzchni ziemnych. Na teren założenia prowadzą schody, wybudowane od północy (ceglaste) i południa (kamienne). Wzdłuż wybranych ścieżek rozmieszczono współczesne ławki, kosze na śmieci oraz słupy oświetleniowe. W sąsiedztwie kościoła ustawiono współczesny krzyż misyjny oraz metalową tablicę informacyjną z regulaminem dotyczącym korzystania z parku.

Wśród najliczniej występujących na terenie drzew, spotyka się przede wszystkim gatunki i rodzaje, takie jak: Acer platanoides – klon pospolity, Aesculus sp. – kasztanowiec, Fagus sp. – buk, Fraxinus sp. – jesion, Picea sp. – świerk, Quercus sp. – dąb, Robinia pseudoacacia – robinia akacjowa, Tilia sp. – lipa. Krzewy reprezentowane są m.in. przez rośliny z rodzaju: Cotoneaster sp. – irgę, Deutzia sp. – żylistek, Euonymus sp. – trzmielinę, Lonicera pileata – suchodrzew chiński.

Park jest dostępny przez cały rok. Ze względu na topografię terenu, nie jest w pełni dostępny dla osób z niepełnosprawnością ruchową.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 15.07.2025 r.

Bibliografia:

• Abrahamowicz J., Keller D., Kloch B., Szkice z dziejów zieleni miejskiej w Rybniku, Rybnik 2014
• Rajnich-Walawender R., Orzeł J., Piórecki A., Grabowska B., Skotarczyk G., Plan rewaloryzacji i konserwacji lapidarium przy kościółku akademickim pw. Wniebowzięcia NMP oraz kaplicy nagrobnej ks. Bolika znajdujących się na terenie parku im. św. Jana Sarkandra przy ul. Gliwickiej i Cegielnianej w Rybniku, b.m. 2000, Archiwum Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Katowicach, sygn. 6117