Historia

Owiesno wzmiankowane było po raz pierwszy w 1260 roku, a tutejsze dobra w 1293 roku. W XIV i XV wieku należały one do możnego rodu Pogorzelów, mających w 1316 roku w Owieśnie swoją siedzibę. Czy była to już najstarsza część obecnego zamku nie można tego jednoznacznie stwierdzić. Przypuszcza się bowiem, że mogła ona powstać na początku XIV wieku, około połowy XIV wieku lub nawet w latach około 1385-1417. Została wzniesiona jako nizinna, rycerska, mieszkalno-obronna warownia na obrysie koła o średnicy 30 metrów, mająca złożony program funkcjonalny. Składała się z wieży obronnej (bergfriedu), w przyziemiu czworobocznej, wyżej cylindrycznej, z kamiennego muru obwodowego (o grubości 1,95-2 metrów) i z dobudowanego do niego, trójskrzydłowego domu, wydzielającego trapezowy, nieregularny dziedziniec. Takiego rodzaju założenie otoczone fosą, zwarte i ściśle zamknięte było reprezentatywne dla śląskiego budownictwa XIV i XV wieku, za którego nieliczne zachowane obecnie przykłady można uznać siedziby mieszkalno-obronne w Ciepłowodach, Gościszowie i Pankowie.

Może już w średniowieczu zbudowano drugi, zewnętrzny pierścieniem muru (o grubości 1,05-1,4 metra), w którego to północnym odcinku rozmieszczono okna strzelnicze, a w odcinku południowym-czworoboczną basztę z wjazdem. Ale nie można też wykluczyć, że ów drugi pierścień murów powstał dopiero w czasach nowożytnych. Zapewne w XVI wieku nadbudowano wieżę o górny, ośmioboczny pierścień ze strzelnicami kluczowymi. Niektóre wnętrza nakryto nowożytnymi sklepieniami kolebkowymi z lunetami mającymi też spóźnione cechy późnogotyckie. Jedno z nich, na piętrze wieży otrzymało gwiaździsty układ wyciągniętych szwów i listew, a drugie, w domu wyciągnięte szwy i talerzowy zwornik. Następnie w 1. ćwierci XVII wieku, gdy dobra należały do rodziny von Bock zamek rozbudowano. Pomiędzy starszym a nowszym, zewnętrznym murem wzniesiono, przy zachowaniu wysokości dwóch kondygnacji nowe części budynku mieszkalnego z wnętrzami nakrytymi sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Dawną basztę w zewnętrznym pierścieniu murzu przekształcono na ryzalit, który miał swój odpowiednik w wysuniętym południowo-wschodnim członie drugiej, nowej części zamku. Pomiędzy nimi znajdowała się brama frontowa, nad którą umieszczono zapewne kamienną, płaskorzeźbioną płycinę w stylu manieryzmu, z herbami rodzin von Bock i von Waldim. Elewacje zamku otynkowano i pokryto dekoracją sgraffitową.

W 1. połowie XVIII wieku (może w dwóch etapach), w 1713 roku oraz w 1742 roku zamek przebudowywano. Nadbudowano drugie piętro, budynek nakryto dachem mansardowym. Najokazalej ukształtowano front zamku, z ryzalitem pozornym ze skrajnymi wiązkami pilastrów z impostami. Nie wiadomo, czy już wówczas ryzalit ten był zwieńczony trójkątnym naczółkiem, co w 1. połowie XVIII wieku było możliwe (klasycyzujący barok). We frontowym ryzalicie umieszczono kamienny, prostokątny portal z medalionem z płaskorzeźbionymi głowami małżonków z rodziny von der Heyde (1713). Portal ten przebudowano w 1742 roku, wymieniając środkową część nadproża na nową, festonowo podciętą, z dekoracją ornamentalną, inskrypcją CVDH (Conrad von der Heyde) i datą 1742. Wykonano w duchu dojrzałego baroku nowe, obecne zwieńczenie portalu. Pozostałe elewacje otrzymały skromniejszy wystrój złożony z podziału ramowego, z profilowanego gzymsu koronującego i z uszakowych obramień okiennych z guttami. Zapewne w 1. połowie XVIII wieku przebudowano też mosty przez fosę i ozdobiono rzeźbami most frontowy. W 1703 roku umieszczono przed budynkiem kamienną fontannę. Kolejną, istotną przebudowę zamku przeprowadzono w latach 1879-1885, zachowując ogólnie barokowe ujęcie jego bryły i elewacji. Nadbudowano górną, ośmioboczną, węższą kondygnację wieży i nakryto wieżę neobarokowym, dwuprześwitowym hełmem w formach z 4. ćwierci XVII wieku. Prawdopodobnie dokonano nowej aranżacji frontu budynku i może dopiero w latach 70. XIX wieku zbudowano trójkątny naczółek ryzalitu z dwoma kartuszami herbowymi Seidlitzów i Sandretzkich oraz z datą 1878. Ponadto w barokowym portalu umieszczono dwa herby małżonków z rodziny von Seidlitz. Przebudowano obie sienie przejazdowe i główną klatkę schodową przy wieży. Usunięto barokowy wystrój wnętrz. W 1879 roku odwodniono fosę, wyremontowano mosty i odcinki zewnętrznego muru, oporowo-grodzącego.

Na początku XX wieku zmieniono wystrój elewacji zamku. W miejsce plastycznego i zagęszczonego podziału ramowego wprowadzono podział malowany i uproszczony i to na ważniejszych elewacjach. W przyziemiu zamku, na południowy-wschód od frontowej sieni przejazdowej urządzono kaplicę, którą udostępniano też gminie Braci Morawskich z Piławy Górnej. Już w 1963 roku zamek był w bardzo złym stanie technicznym. W 1964 roku zawaliła się wieża i uszkodziła znaczną część budynku, który obecnie jest trwałą ruinę. Barokową fontannę przeniesiono do Lewina Kłodzkiego i złożono na tamtejszym rynku, a pozostały detal architektoniczny zdeponowano w 1990 roku w Muzeum Okręgowym w Wałbrzychu. Obecnie zamek jest pod opieką fundacji Zamek Chudów z inicjatywy której przeprowadzono na jego terenie w 2009 roku prace porządkowe i zabezpieczające.

Opis

Zamek zbudowany z kamienia łamanego i cegły zachowany jest obecnie w formie trwałej ruiny, częściowo do korony murów. Wznosi się na rzucie koła o podwójnym pierścieniu, z domem zamkowym włączonym w układ murów wewnętrznego i zewnętrznego, zawierającym dwie sienie przejazdowe. Część domu w obrębie wyznaczonym murem wewnętrznym sąsiaduje z czworobocznym w obrysie przyziemiem wieży, ma trzy jednotraktowe skrzydła z klatkami schodowymi, w tym z główną przy wieży i wydziela wewnętrzny, trapezowy dziedziniec. Ta część domu wyeksponowana od północnego-zachodu, północy i północnego-wschodu ma obrys półcylindryczny i elewację zawierającą gotycki mur oraz wzmocnioną masywnymi, ceglanymi, późniejszymi przyporami. Zaznacza się też od północnego-zachodu, północy i północnego-wschodu kolista platforma, na której stoi zamek oraz widoczny jest jej kamienno-ceglany mur oporowy z otworami strzelniczymi. Od południowego-zachodu, południa i południowego-wschodu do opisanej już części budynku mieszkalnego przylega jego nowsza część, częściowo jednotraktowa, częściowo dwutraktowa, zajmująca przestrzeń pomiędzy pierścieniami murów, wewnętrznego i zewnętrznego. Front budynku ujęty jest dwoma, zróżnicowanymi ryzalitami. Zachowane są relikty wystroju zamku: pozostałości artykulacji ryzalitu pozornego w elewacji frontowej i barokowy portal bez dekoracji heraldycznej. W elewacjach pozostały także relikty obramień okiennych, gzymsów i pasowego boniowania przyziemia. Platformę z zamkiem obiega częściowo zachowany, kamienny mur oporowo-grodzący. Zamek otoczony jest głęboką, szeroką fosą, przez którą przerzucone są dwa kamienne, jednoarkadowe mosty.

Zabytek dostępny przez cały rok.

Oprac. Iwona Rybka-Ceglecka, OT NID we Wrocławiu, 21.06.2016 r.