fort główny artyleryjski GHW VII Prałkowce, Ostrów
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

fort główny artyleryjski GHW VII Prałkowce

Ostrów

photo

Wartość zabytku

Fort artyleryjski GHW VII jest dobrze zachowanym stałym dziełem obronnym zbudowanym podczas trzeciego etapu budowy twierdzy. W forcie widoczne są uszkodzenia powstałe podczas 3 oblężenia. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1854-1855, w ramach budowy wokół Przemyśla fortyfikacji pierwszego obozu warownego na pd.-zach. od wsi Prałkowce, w zach. części pierścienia, rozpoczęto budowę szańca artyleryjskiego nr 34, typu FS (Feuer-Schanze). Budowa nie została ukończona. W ramach budowy stałych fortyfikacji Twierdzy Przemyśl w l. 1883-1885, przebudowano szaniec na stały fort artyleryjski główny GHW VII „Prałkowce”. Projektantem fortu był inż. gen. mjr. Anton Werner. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl fort nosi oznaczenie Lagerfort VII (Prałkowce). Zadaniem fortu było wraz z bateriami sprzężonymi panowanie nad wzgórzami Pod Mazurami na pd.-zach. od fortu, obrona międzypola w kierunku fortu VI oraz doliny Sanu w rejonie Dybawki. W 1909 roku fort uzbrojony był w 4 działa 12 cm M.61 na wysokich lawetach i 4 działa polowe 9 cm M.75/96 na wysokich lawetach na wałach czół i barków, 2 moździerze 15 cm M.78 do ostrzeliwania jarów oraz 8 dział 15 cm Granatkanone w kaponierach czołowej i barkowych do obrony fosy, na lawetach kazamatowych. Załoga fortu złożona była z 1 kompanii piechoty i 146 artylerzystów. W czasie 2-go oblężenia twierdzy (9.11.1914–22.03.1915), w grudniu 1914 r. fort VII wraz sąsiednimi bateriami wspierał wypady załogi na przedpole. Przed poddaniem twierdzy wysadzono w powietrze kaponiery w fosie i częściowo schron centralny. Podczas trzeciego oblężenia od 16.05.1915 r. wojska austro-węgierskie próbowały zdobyć fort szturmem. Udało się to dopiero 30 maja po uprzednim ostrzale ciężką artylerią – moździerzami 30,5 cm. Rosjanie natychmiast skierowali na niego ogień własnej artylerii i oblegający musieli się wycofać. Fort został zajęty ponownie w dniu 2 czerwca. W latach 1920-1930 dokonano częściowych rozbiórek, głównie elementów ceglanych.

Opis

Fort GHW VII „Prałkowce” (Gürtelhauptwerk VII Prałkowce), jest fortem artyleryjskim jednowałowym, zbudowanym w systemie fortowym ześrodkowanym. Fort zlokalizowany jest na terenie miejscowości Ostrów, na poszerzeniu grzbietu Góry Prałkowskiej, ok. 130 m na pd.-zach. od jej szczytu o wysokości 357,8 m n.p.m.

Powierzchnia fortu w obrysie zewnętrznych krawędzi fos - ok. 2,9 ha.

Fort zbudowany jest na planie detaszowanego bastionu z wydłużonymi barkami. Dzieło otacza głęboka, sucha fosa, z częściowo zachowanym murem Carnota, częściowo obmurowanym stokiem oraz ruinami 3 kaponier stokowych. W części szyjowej poszerzona fosa tworzy obszerny plac broni, osłonięty ziemną basteją na planie bastionu, przez którą prowadzi wjazd do fortu. Szyja fortu zamknięta jest koszarami, z których zachowane są części skrzydłowe, z kilkoma dużymi przestrzelinami i spękaniami sklepień. Część środkowa jest zrujnowana. Uszkodzenia te powstały w wyniku ostrzału fortu podczas III oblężenia twierdzy. Wzdłuż ściany narażonej biegną korytarze, z których prowadzą wejścia do wszystkich kazamat mieszczących pierwotnie: izby mieszkalne żołnierzy i oficerów, izbę komendanta, dyżurkę, kuchnie, magazyny żywności, ubikacje. Skrzydłowe poterny wyprowadzają na wąski dziedziniec zamknięty schronem centralnym mieszczącym pierwotnie magazyny wydawcze amunicji działowej z laboratoriami, lokal opatrunkowy, ubikacje i schron pogotowia bojowego. Zachowany jest w większości blok kazamatowy schronu z poterną osiową prowadzącą do zrujnowanej kaponiery czołowej i wybieżniami na stanowiska bojowe na wale głównym. Koszary i schron centralny osłonięte są wałami ziemnymi. Wał główny czół i barków z poprzecznicami mieszczącymi schrony pogotowia. Ze skrajnych schronów w obu czołach prowadzą schody i częściowo zasypane poterny do zrujnowanych kaponier barkowych. Pomiędzy poprzecznicami rozmieszczone są stanowiska ogniowe dział oraz piechoty. Wszystkie kazamaty i poterny sklepione kolebkowo. Elewacja koszar i schronu centralnego – z półkolistymi otworami kazamat. Murowane z cegły zamknięcia kazamat zostały rozebrane w okresie międzywojennym.

Zabytek dostępny dla zwiedzających. Fort znajduje się na „Fortecznej Trasie Rowerowej – część południowa” oraz na czarnym szlaku fortecznym – odcinek południowy.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 24.11.2017 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004;
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993;
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996;
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Forstner F., Twierdza Przemyśl, tł. Bańbor J., Warszawa 2000;
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004;
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: architektura obronna
  • Chronologia: 1883 - 1885
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Ostrów
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. przemyski, gmina Przemyśl
  • Właściciel praw autorskich do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Mapa Google

Geoportal

Zobacz także w najbliższej okolicy