Historia

Historia mogiły powstańców śląskich w Zalesiu Śląskim jest nierozerwalnie związana z dziejami walk o polskość Górnego Śląska oraz dramatycznymi wydarzeniami III powstania śląskiego. We wsi znajdują się dwa miejsca zbiorowego spoczynku upamiętniające poległych bohaterów. Pierwsza mogiła mieści się na cmentarzu parafialnym przy ul. Dworcowej 2 i jest opatrzona inskrypcją: „WIECZNA CHWAŁA BOHATEROM POLEGŁYM W POWSTANIU ŚL. POD GÓRĄ ŚW. ANNY W ROKU 1921. GULA I INNI”. Druga znajduje się bezpośrednio przy Kościele pw. św. Jadwigi Śląskiej, stanowiąc symboliczne miejsce pamięci o uczestnikach bitwy o przyłączenie regionu do Polski.

Na początku XX wieku Zalesie Śląskie stanowiło prężny ośrodek polskiego życia narodowego w powiecie strzeleckim. Według spisu powszechnego z 1910 roku zdecydowana większość mieszkańców posługiwała się mową ojczystą – spośród 1584 obywateli aż 1530 zadeklarowało język polski. Narodową tożsamość potwierdziły wyniki wyborów komunalnych z listopada 1919 roku, w których polscy kandydaci zdobyli większość mandatów w radzie gminy. Z kolei podczas plebiscytu na Górnym Śląsku za przynależnością do Polski opowiedziało się 606 mieszkańców wsi, wobec 367 głosów za pozostaniem w granicach Niemiec. W miejscowości aktywnie działały polskie organizacje patriotyczne, w tym Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” oraz Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska, które przygotowywały lokalną społeczność do zbliżającego się zrywu.

Po wybuchu III powstania śląskiego Zalesie Śląskie znalazło się w samym centrum krwawych starć. Już 5 maja 1921 roku wieś została opanowana przez batalion strzelecki Pawła Dziewiora z Podgrupy „Harden”. Najbardziej dramatyczne walki rozegrały się jednak podczas bitwy o Górę św. Anny w dniach 21–23 maja 1921 roku. W obronie miejscowości stanęły zjednoczone siły powstańcze: przede wszystkim rybnicki batalion Musioła, wspierany przez część pułku zabrskiego Pawła Cymsa oraz pododdziały pułku katowickiego Rudolfa Niemczyka. Walczących wspomagał również legendarny samochód pancerny pod dowództwem Roberta Oszka. Zacięte bitwy przyniosły wiele ofiar po obu stronach konfliktu. Ostatecznie 4 czerwca 1921 roku Zalesie Śląskie zostało zajęte przez przeważające wojska niemieckie, co otworzyło im drogę w kierunku Sławięcic, Kędzierzyna oraz górnośląskiego zagłębia przemysłowego. Zorganizowane po zakończeniu walk mogiły zbiorowe stały się trwałym symbolem pamięci o tych, którzy oddali życie za powrót Śląska w granice Rzeczypospolitej. Do dziś miejsca te gromadzą lokalną społeczność podczas uroczystości patriotycznych, stanowiąc fundament regionalnej tożsamości i przypominając o cenie wolności zapłaconej w 1921 roku.

Opis

Nagrobek powstańców śląskich znajduje się przy zabytkowym, sięgającym korzeniami średniowiecza Kościele pw. św. Jadwigi Śląskiej w Zalesiu Śląskim. Świątynia ta stanowi kluczowy punkt na mapie lokalnej historii, a usytuowanie pomnika na zadbanym, otoczonym zielenią terenie nadaje całemu otoczeniu spokojny, pełen zadumy i refleksji charakter. Monument ma formę niskiego, masywnego grobowca o prostokątnej, zrównoważonej kompozycji. Wykonano go z jasnoszarego, polerowanego granitu, którego gładka powierzchnia odbija światło, podkreślając solidność i trwałość konstrukcji. Jasna płyta główna została skontrastowana z ciemnymi elementami kamiennymi – ułożonym poziomo prostym krzyżem oraz tablicą inskrypcyjną. Na płycie widnieje pamiątkowy napis:

„Tu spoczywa czterech powstańców śląskich poległych w bitwie pod Górą Św. Anny w maju 1921 r. Buszka, Gasz, Burcek, Matuszek. Cześć ich pamięci”.

Całość utrzymana jest w oszczędnej, pozbawionej nadmiaru zdobień i minimalistycznej formie. Taki zabieg architektoniczny potęguje nastrój skupienia, powagi oraz dostojeństwa, doskonale odpowiadając miejscu spoczynku bohaterów regionalnych zrywów narodowych. Obecnie pomnik pełni funkcję ważnego miejsca pamięci narodowej. Jest stałym punktem lokalnych uroczystości patriotycznych poświęconych upamiętnieniu powstań śląskich oraz mieszkańców Zalesia Śląskiego, którzy walczyli o przyłączenie tych ziem do Polski. Pamięć o poległych i szacunek dla ich ofiary nieustannie pielęgnują lokalne społeczności, o czym świadczą regularnie składane przy nagrobku kwiaty oraz zapalane znicze.

Oprac. Joanna Banik, OT NID w Opolu, 05. 2026 r.